Thành phố trực thuộc Trung ương: Bước ngoặt thể chế cho một cực tăng trưởng mới
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính đô thị có vị thế ngang tỉnh, được trao cơ chế quản lý, tài chính và chính sách đặc thù để đóng vai trò động lực trong mạng lưới phát triển quốc gia, qua đó dẫn dắt các ngành công nghiệp mũi nhọn và tái cấu trúc không gian phát triển vùng. Khi Quốc hội dự kiến thông qua hai nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh vào ngày 24/8, Việt Nam không chỉ bổ sung thêm hai đơn vị hành chính. Đây là tín hiệu của một chiến lược: tái phân bố động lực tăng trưởng, giảm tải cho Hà Nội và TP.HCM, đồng thời hình thành thêm các cực phát triển mới trong vùng Thủ đô. Việc Bắc Ninh được nâng cấp không phải phần thưởng danh hiệu, mà là bước ngoặt thể chế để chuyển sang mô hình phát triển kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Cơ chế mới: Từ ưu đãi tài chính tới không gian phát triển mở rộng
Điểm đáng nói nhất khi Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương là dư địa thể chế và tài chính được mở rộng rõ rệt. Chính phủ đã khẳng định sẽ nghiên cứu các cơ chế, chính sách riêng để tạo thêm dư địa phát triển cho Bắc Ninh sau khi thành phố được thành lập. Một số nhóm chính sách đặc thù cho các thành phố trực thuộc Trung ương đã được đưa vào dự án Luật Phát triển đô thị, tập trung vào đầu tư và thu hút nhà đầu tư chiến lược; tài chính – ngân sách; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; đất đai, giải phóng mặt bằng và phát triển quỹ đất.
Những thay đổi hành chính gần đây – như Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH16 ngày 17/8/2026 về việc thành lập 12 phường thuộc tỉnh Bắc Ninh – cho thấy địa phương đang chủ động mở rộng không gian đô thị theo hướng liên kết vùng. Nói cách khác, thể chế đang được dọn đường trước khi dòng vốn công nghiệp công nghệ cao và hạ tầng hiện đại đổ mạnh vào Bắc Ninh. Đây là cách tiếp cận ngược với lối “xin – cho” cũ: không chờ dự án tới rồi mới vá quy hoạch, mà dùng nâng cấp đô thị để tái thiết khung phát triển trước.
Từ nền tảng công nghiệp điện tử tới tham vọng bán dẫn và AI
Nếu không có nền tảng công nghiệp điện tử, câu chuyện nâng cấp Bắc Ninh lên thành phố trực thuộc Trung ương có lẽ sẽ ít thuyết phục hơn. Trên thực tế, địa phương này đã thu hút hơn 3.600 dự án có vốn đầu tư nước ngoài, qua đó hình thành một hệ sinh thái sản xuất điện tử và công nghệ cao tương đối rõ nét. Đây là “bàn đạp” hiếm có để tiến lên các nấc thang giá trị cao hơn của chuỗi cung ứng công nghiệp điện tử.
Sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Bắc Ninh được định hướng phát triển theo mô hình đô thị xanh, thông minh, hiện đại; trong đó công nghiệp công nghệ cao, đặc biệt là công nghiệp điện tử, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, được xác định là những ngành kinh tế mũi nhọn. Địa phương được định hướng hình thành trung tâm công nghiệp điện tử, lấy các lĩnh vực bán dẫn, sản xuất vi mạch và AI làm trọng tâm. Bên cạnh điện tử và bán dẫn, các ngành robot, tự động hóa, trung tâm dữ liệu, công nghệ số và công nghệ xanh cũng được ưu tiên. Đây không còn là tầm nhìn cục bộ; nó ăn khớp với định hướng tăng trưởng xanh, đổi mới sáng tạo và kinh tế số trong quy hoạch quốc gia.
Chuỗi cung ứng khu vực và vai trò mới của Bắc Ninh trong cấu trúc quốc gia
Một thành phố trực thuộc Trung ương chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó gắn với vị trí trong chuỗi cung ứng khu vực. Trong cấu trúc mới mà Bộ Chính trị đang hoạch định, Hà Nội giữ vai trò trung tâm chính trị, tài chính và dịch vụ; Hải Phòng là cửa ngõ hàng hải quốc tế; Quảng Ninh phát triển logistics, du lịch và kinh tế biển. Trong mạng lưới đó, Bắc Ninh nổi lên như trung tâm công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo, với khả năng kết nối trực tiếp các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Định hướng phát triển sau khi thành lập thành phố cho thấy Bắc Ninh sẽ tập trung công nghiệp hiện đại, công nghệ cao, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Mục tiêu là trở thành một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về công nghiệp điện tử, bán dẫn, sản xuất vi mạch và AI, qua đó nâng cao vị thế trong khu vực. Việc đẩy mạnh các ngành này được kỳ vọng không chỉ mở rộng quy mô sản xuất mà còn nâng cao năng lực R&D, công nghiệp hỗ trợ, và tăng mức độ tham gia vào các khâu giá trị cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Nói ngắn gọn, Bắc Ninh không muốn làm "xưởng lắp ráp", mà đặt cược vào việc trở thành mắt xích công nghệ cao trong chuỗi cung ứng công nghiệp khu vực.
Tác động đến đời sống người dân và bài toán hạ tầng tương lai
Nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương thường bị hiểu sai là câu chuyện danh xưng, nhưng trải nghiệm của người dân Bắc Ninh cho thấy tác động thực tế sâu hơn nhiều. Bên cạnh tốc độ phát triển kinh tế, chất lượng giáo dục trên địa bàn tỉnh tiếp tục thuộc nhóm dẫn đầu cả nước; hệ thống y tế được đầu tư theo hướng hiện đại; chuyển đổi số nằm trong nhóm dẫn đầu toàn quốc; hơn 15.900 căn nhà ở xã hội đã hoàn thành theo kế hoạch Chính phủ giao. Những kết quả đó cho thấy địa phương không chỉ chú trọng tăng trưởng mà còn nâng cao chất lượng đời sống người dân.
Để duy trì quỹ đạo này, hạ tầng phải đi trước một bước. Bắc Ninh định hướng hoàn thiện đồng bộ hạ tầng giao thông, với các loại hình đường bộ, đường thủy, đường sắt, hàng không và logistics đa phương thức được tăng cường kết nối. Trong tương lai, khi dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình và các tuyến giao thông kết nối được hình thành, năng lực liên kết vùng của Bắc Ninh sẽ còn tăng đáng kể. Đây là điều kiện tiên quyết để công nghiệp điện tử và bán dẫn Việt Nam bám sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời phân bổ lợi ích phát triển kinh tế địa phương rộng hơn tới người dân, thay vì dừng lại ở những khu công nghiệp khép kín.
Kết luận: Từ câu chuyện của Bắc Ninh tới chiến lược đô thị quốc gia
Sau nhiều năm phát triển kinh tế – xã hội, quy mô nền kinh tế Việt Nam mở rộng, chuỗi sản xuất toàn cầu dịch chuyển mạnh, yêu cầu liên kết vùng tăng cao, trong khi các đô thị lớn ngày càng quá tải. Trong bối cảnh đó, việc hình thành thêm các cực tăng trưởng mới trở thành yêu cầu khách quan. Chủ trương xây dựng thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương vì thế không chỉ là chuyện riêng một địa phương.
Bắc Ninh đang hội tụ cùng lúc nhiều yếu tố: không gian phát triển mới, nền tảng kinh tế vững, vị trí chiến lược và quyết tâm chính trị cao. Địa phương đã nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước nhiều năm; năm 2025, GRDP đạt hơn 522.618 tỷ đồng, tăng 10,27%, đứng thứ 5 cả nước, GRDP bình quân đầu người khoảng 5.852 USD. Đây là minh chứng rằng đường lối "từ nâu sang xanh", chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, nếu gắn với một chiến lược đô thị rõ ràng, có thể tạo ra một cực tăng trưởng mới cho cả nước. Thành phố trực thuộc Trung ương không phải cái đích, mà là công cụ thể chế để Bắc Ninh – và những địa phương khác – chuyển mình thành trung tâm công nghiệp điện tử, bán dẫn, đóng vai trò mới trong cấu trúc phát triển kinh tế – xã hội toàn quốc.
