Từ đề án lên Quốc hội đến câu chuyện chiến lược không gian
Việc thành lập Quảng Ninh City và Bắc Ninh City thành thành phố trực thuộc Trung ương là bước nâng cấp đơn vị hành chính đô thị gắn với tái cấu trúc không gian phát triển, nhằm hình thành các cực tăng trưởng mới và đổi mới mô hình quản trị đô thị ở vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước.
Trong phiên làm việc sáng 12/8, Quốc hội đã thảo luận tại hội trường về đề án thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh, trên cơ sở Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp. Trước đó, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải thay mặt Chính phủ trình đề xuất này, nhấn mạnh đây là hai địa phương có vị trí, vai trò đặc biệt trong vùng Đồng bằng sông Hồng và khu vực phía Bắc. Đây không phải một động tác kỹ thuật, mà là bước đi chính trị – kinh tế mang tính chiến lược, nối tiếp chủ trương đã được Trung ương Đảng và Bộ Chính trị thông qua về việc hình thành thêm các thành phố trực thuộc Trung ương mới.
Quảng Ninh City: Không gian biển, di sản và bài toán quản trị đô thị biển
Quảng Ninh hiện được xác định là địa phương có vị trí chiến lược về kinh tế, quốc phòng, an ninh, là tỉnh duy nhất có biên giới cả trên bộ và trên biển với Trung Quốc, thông qua cửa khẩu quốc tế Móng Cái – một điểm trung chuyển hàng hóa quốc tế quan trọng. Đề án thành lập Quảng Ninh City dựa trên toàn bộ diện tích tự nhiên 6.231,27 km2, dân số 1.523.400 người và 54 đơn vị hành chính cấp xã. Nói thẳng, đây là một đô thị biển – biên giới quy mô lớn, khó có thể quản lý hiệu quả bằng mô hình tỉnh truyền thống.
Các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh lợi thế cạnh tranh đặc biệt của Quảng Ninh nằm ở không gian biển hơn 6.000 km², hơn 2.000 hòn đảo cùng các vịnh Hạ Long, Bái Tử Long và hàng loạt danh thắng biển đảo. Từ đó, Quảng Ninh được kỳ vọng trở thành trung tâm kinh tế biển hiện đại, phát triển du lịch di sản, logistics, thủy sản bền vững, năng lượng tái tạo, gắn với hạ tầng giao thông – số đồng bộ. Câu hỏi đặt ra không phải là “có nên lên thành phố không”, mà là “thành phố sẽ quản trị không gian biển – đảo dựa trên dữ liệu số và quy hoạch sinh thái như thế nào” để không lặp lại bài học đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng.
Bắc Ninh City: Cực công nghiệp – công nghệ cao và bài toán bản sắc Kinh Bắc
Bắc Ninh nằm ở cửa ngõ phía Đông Bắc Hà Nội, trên hành lang kinh tế kết nối ASEAN với Trung Quốc, với hệ thống giao thông đang được hoàn thiện theo hướng đa phương thức. Đề án thành lập Bắc Ninh City xây trên toàn bộ diện tích tự nhiên 4.713,75 km2, dân số 3.989.623 người và 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 45 phường và 54 xã. Về thực chất, Bắc Ninh đã vận hành như một đô thị công nghiệp – công nghệ cao; việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương chỉ hợp thức hóa vai trò đó trên bản đồ quản trị quốc gia.
Bắc Ninh hiện đứng thứ hai cả nước về số dự án FDI với hơn 3.660 dự án đang hoạt động, tổng vốn đăng ký trên 52 tỷ USD, đồng thời được định hướng trở thành đô thị thông minh, xanh, hiện đại, cạnh tranh cao và hội nhập quốc tế, dựa trên nền công nghiệp công nghệ cao và dịch vụ hiện đại. Nhưng Bắc Ninh không chỉ là “công xưởng”; đó còn là vùng đất Kinh Bắc, gắn với Luy Lâu và 8 di sản UNESCO. Nếu không có mô hình quản trị đô thị đủ tinh tế, Bắc Ninh City rất dễ trượt vào cái bẫy “đô thị công nghiệp vô hồn”, nơi bản sắc quan họ bị lùi lại sau các khu công nghiệp và khu đô thị bê tông.
Tái cấu trúc không gian và hình thành cực tăng trưởng mới: Cơ hội hay rủi ro phân hóa?
Theo Tờ trình và báo cáo thẩm tra, việc thành lập hai thành phố trực thuộc Trung ương này không chỉ là nâng cấp đơn vị hành chính mà là bước đi chiến lược nhằm tái cấu trúc không gian phát triển, hình thành các cực tăng trưởng mới có khả năng dẫn dắt và lan tỏa trong vùng và cả nước. Nói cách khác, Quảng Ninh City và Bắc Ninh City được đặt vào vai trò “đầu tàu” mới của Đồng bằng sông Hồng, bên cạnh Hà Nội và các đô thị lớn đã có. Nếu làm tốt, hai cực tăng trưởng này có thể giảm tải áp lực dân số, hạ tầng và môi trường cho Thủ đô, đồng thời phân bố lại dòng đầu tư và lao động chất lượng cao.
Tuy nhiên, tái cấu trúc không gian luôn đi kèm rủi ro phân hóa: khoảng cách giữa khu vực trung tâm đô thị và vùng nông thôn, vùng khó khăn có nguy cơ bị kéo giãn nếu cơ chế điều tiết nguồn lực không đủ mạnh. Các đại biểu đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển cân bằng giữa các khu vực, gắn phát triển đô thị với bảo tồn di tích, kiểm soát quy hoạch, môi trường và cảnh quan. Nếu Quảng Ninh và Bắc Ninh chỉ tập trung vào các khu vực “mặt tiền” để hút đầu tư, bỏ quên các vùng ven và nông thôn, thì “cực tăng trưởng mới” sẽ biến thành “cực chênh lệch mới”.
Thách thức quản trị đô thị mới và điều kiện để thành công
Cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ chỉ đạo UBND hai tỉnh khẩn trương chuẩn bị các điều kiện, sắp xếp tổ chức bộ máy theo mô hình chính quyền đô thị, đổi con dấu và các điều kiện cần thiết khác để chính quyền đô thị mới vận hành thông suốt ngay sau khi Quốc hội thông qua nghị quyết. Chính phủ cũng sẽ tiếp tục chỉ đạo hai địa phương tổ chức công bố và triển khai nghị quyết bảo đảm chặt chẽ, nghiêm túc. Nghe thì kỹ thuật, nhưng đây là “phép thử” năng lực quản trị: liệu bộ máy có thật sự tinh gọn, hiện đại, hay chỉ đổi bảng tên mà giữ nguyên tư duy cũ.
Cơ quan thẩm tra khuyến nghị hai địa phương tập trung nguồn lực để trở thành trung tâm tăng trưởng, sắp xếp lại tổ chức theo mô hình chính quyền đô thị, phát triển văn hóa – xã hội, nâng cao chất lượng sống của người dân. Một câu nói đáng trích là: "Việc thành lập hai thành phố là bước chuyển mang tính chiến lược, nhằm hình thành các cực tăng trưởng có khả năng dẫn dắt, lan tỏa". Để câu nói này không dừng lại ở khẩu hiệu, Quảng Ninh City và Bắc Ninh City phải dám đổi mới tư duy: lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, dùng khoa học – công nghệ và chuyển đổi số làm động lực, và đặt kỷ luật môi trường, di sản lên ngang hàng với chỉ tiêu tăng trưởng.
