Thành phố trực thuộc Trung ương: Cột mốc hành chính và tham vọng phát triển
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính cấp tỉnh có vai trò trung tâm vùng, được tổ chức theo mô hình chính quyền đô thị với tiêu chuẩn chặt chẽ về dân số, diện tích, hạ tầng, kinh tế – xã hội và hệ thống chính trị, qua đó trở thành cực tăng trưởng có tầm ảnh hưởng liên vùng và quốc gia. Trong bối cảnh đó, câu chuyện Quảng Ninh nâng cấp và Bắc Ninh nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là thay đổi tên gọi hành chính mà là bước tái định vị chiến lược phát triển. Nếu hai đề án được Quốc hội thông qua, bức tranh phân bố quyền lực đô thị của Việt Nam sẽ xuất hiện thêm hai cực mới, kéo theo những kỳ vọng lẫn đòi hỏi cao hơn về quản trị, phát triển hạ tầng và chất lượng sống của người dân.
Sáng 6/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Quốc hội đã nghe báo cáo Tờ trình về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh. Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải trình bày toàn bộ Tờ trình, đặt nền chính thức cho quá trình xem xét nâng cấp hai địa phương lên thành phố trực thuộc Trung ương. Đây không phải là bước đi thử nghiệm; nó nằm trong chuỗi quyết sách đã được chuẩn bị từ trước ở cấp Trung ương, với các nghị quyết, kết luận và quy hoạch làm khung định hướng. Theo đề án, sau khi thành lập, thành phố Quảng Ninh sẽ có diện tích tự nhiên 6.231,27 km², dân số 1.523.400 người và 54 đơn vị hành chính cấp xã; thành phố Bắc Ninh có diện tích 4.713,75 km², dân số 3.989.623 người với 99 đơn vị hành chính cấp xã.
Tiêu chuẩn thành lập thành phố: 7/7 tiêu chuẩn, 5/5 điều kiện không phải ngẫu nhiên
Bản chất của việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương nằm ở việc đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn thành lập thành phố và điều kiện pháp lý đi kèm. Theo các đề án do Chính phủ trình, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp khẳng định khu vực dự kiến thành lập thành phố Quảng Ninh đã bảo đảm 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện theo quy định; khu vực thành phố Bắc Ninh cũng đạt 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện tương tự. Nói cách khác, cả hai không còn ở giai đoạn “phấn đấu” mà đã bước sang ngưỡng “đủ chuẩn”. Quan trọng hơn, việc thành lập hai thành phố này được đánh giá là bảo đảm đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 và Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh đã bảo đảm 5/5 điều kiện và đạt đủ 7/7 tiêu chuẩn thành lập thành phố trực thuộc Trung ương”.
Phần quan trọng nhưng thường ít được chú ý là quy trình pháp lý phía sau. Tờ trình và đề án của Chính phủ được Ủy ban Pháp luật và Tư pháp thẩm tra, với nhận định rằng trình tự, thủ tục lập các đề án đáp ứng quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Nghị quyết 112 về tiêu chuẩn đơn vị hành chính. Các đề án cũng đã được lấy ý kiến cử tri và Hội đồng nhân dân ở những đơn vị hành chính chịu ảnh hưởng trực tiếp, với tỷ lệ tán thành cao. Điều này cho thấy nâng cấp hành chính không phải quyết định áp đặt từ trên xuống mà có bước tham vấn xã hội nhất định. Tuy nhiên, việc “đúng quy trình” mới là điều kiện cần; điều kiện đủ sẽ nằm ở cách hai địa phương biến khung pháp lý thành năng lực quản trị đô thị thực chất sau khi được nâng cấp.
Quảng Ninh và Bắc Ninh: lợi thế chiến lược, hạ tầng và không gian phát triển
Vì sao lại là Quảng Ninh và Bắc Ninh ở thời điểm này? Bộ trưởng Bộ Nội vụ nhấn mạnh rằng hai tỉnh giữ vị trí chiến lược quan trọng trong phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh của vùng đồng bằng sông Hồng, Bắc Bộ và cả nước. Quảng Ninh là tỉnh duy nhất có đường biên giới cả trên bộ và trên biển với Trung Quốc, thông qua cửa khẩu quốc tế Móng Cái – một điểm trung chuyển hàng hóa quốc tế sầm uất, tạo điều kiện cho kinh tế cửa khẩu và thương mại song phương. Bắc Ninh nằm ở cửa ngõ phía đông bắc Thủ đô Hà Nội, trên hành lang kinh tế kết nối ASEAN với thị trường Trung Quốc. Những lợi thế này khiến hai địa phương không chỉ là “ứng viên sáng giá” mà còn là mắt xích không thể thiếu trong cấu trúc phát triển vùng. Khi được nâng cấp, khuôn khổ quản trị đô thị mới được kỳ vọng sẽ giúp khai thác tốt hơn các lợi thế đó, thay vì để chúng bị phân tán giữa các cấp quản lý.
Một điểm then chốt khác là phát triển hạ tầng. Bắc Ninh đang từng bước hoàn thiện hệ thống giao thông đa phương thức gồm đường bộ, đường sắt, đường thủy và đường không, với các công trình như cao tốc Hà Nội – Lạng Sơn, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, đường bộ và đường sắt tốc độ cao kết nối Hà Nội và các địa phương trong khu vực, Ga liên vận quốc tế Kép cùng hệ thống cảng và trung tâm logistics hiện đại. Đây là minh chứng rõ ràng rằng phát triển hạ tầng không phải khẩu hiệu, mà là điều kiện sống còn để đủ tiêu chuẩn thành lập thành phố. Ở Quảng Ninh, quy mô diện tích tự nhiên 6.231,27 km² và dân số hơn 1,5 triệu người đòi hỏi một hệ thống hạ tầng và dịch vụ đô thị tương xứng. Nếu nhìn từ góc độ cân bằng phát triển vùng, việc hai cực đô thị này được nâng tầm sẽ giúp giảm áp lực tập trung quá mức vào Hà Nội, đồng thời củng cố mạng lưới kết nối liên vùng.
Cơ hội và thách thức sau nâng cấp: thành phố không chỉ là cái tên
Theo Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải, việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh là cần thiết, tạo tiền đề quan trọng để hai địa phương tiếp tục phát triển theo định hướng tại các nghị quyết, kết luận của Trung ương và Bộ Chính trị. Nói cách khác, nâng cấp thành phố trực thuộc Trung ương mở ra không gian chính sách và nguồn lực lớn hơn cho phát triển kinh tế – xã hội. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã kiến nghị Quốc hội tán thành và thông qua nghị quyết về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh. Đồng thời, cơ quan này đề nghị Chính phủ chỉ đạo UBND hai tỉnh khẩn trương chuẩn bị, kiện toàn tổ chức bộ máy, thay đổi con dấu và các điều kiện cần thiết khác cho hoạt động của chính quyền đô thị mới ngay sau khi Quốc hội thông qua nghị quyết. Đây là lời nhắc rằng một danh hiệu đô thị cao hơn sẽ kéo theo yêu cầu tổ chức lại toàn bộ hệ thống vận hành.
Đáng chú ý, phương án tổ chức nhấn mạnh việc giữ nguyên trạng tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong giai đoạn đầu, sau đó mới sắp xếp lại theo mô hình chính quyền đô thị. Điều này giúp tránh xáo trộn quá nhanh nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ “bình mới rượu cũ” nếu cải cách chỉ dừng ở hình thức. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị chính quyền Quảng Ninh và Bắc Ninh – sau khi trở thành thành phố – tập trung nguồn lực để trở thành các cực tăng trưởng kinh tế, sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, phát triển toàn diện văn hóa – xã hội và nâng cao chất lượng sống của nhân dân. Đây là chuẩn kỳ vọng cao: thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ phải tăng trưởng nhanh, mà còn phải bảo đảm người dân được thụ hưởng thành quả phát triển theo đúng quy hoạch và chỉ đạo của cấp có thẩm quyền.
Kết luận: Hai cực đô thị mới và bài kiểm tra về quản trị
Trên cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn, việc Quảng Ninh nâng cấp và Bắc Ninh nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương đã bước qua phần “phỏng vấn hồ sơ” với việc bảo đảm 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện theo luật. Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Bộ Chính trị đã đồng ý chủ trương; Ủy ban Pháp luật và Tư pháp kiến nghị Quốc hội thông qua nghị quyết thành lập hai thành phố. Điểm mấu chốt bây giờ không còn là “có nên lên thành phố hay không”, mà là “lên rồi thì quản trị ra sao”. Hai địa phương được kỳ vọng trở thành cực tăng trưởng kinh tế, hạt nhân kết nối hạ tầng, đồng thời là không gian sống tốt hơn cho người dân. Thành phố trực thuộc Trung ương, vì thế, phải được hiểu như một cam kết cải cách quản trị đầy đủ hơn là một danh hiệu. Nếu Quảng Ninh và Bắc Ninh biến được cam kết đó thành hiện thực, câu chuyện tiêu chuẩn thành lập thành phố sẽ gắn liền với tiêu chuẩn mới về chất lượng phát triển.
