Từ 19 xuống 11 rồi 1: Cuộc cải cách tuyển sinh không còn là dự đoán
Cải cách tuyển sinh đại học mới là quá trình tinh gọn dần phương thức xét tuyển từ 19 xuống 11 và tiến tới mỗi ngành chỉ còn một phương thức, nhằm thu hẹp chênh lệch giữa các thang điểm và tăng tính bình đẳng cho thí sinh trong cùng một ngành học. Theo dự thảo Thông tư về tuyển sinh đại học đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến, danh mục phương thức xét tuyển dự kiến áp dụng từ tuyển sinh đại học 2027 còn 11 phương thức, giảm 8 so với giai đoạn các trường được sử dụng 19 phương thức. Đây không phải chỉnh sửa kỹ thuật nhỏ, mà là một cuộc thay đổi cách “chọn người” vào đại học. Ở cấp cơ sở, mỗi trường chỉ được sử dụng tối đa 5 phương thức xét tuyển, buộc họ phải chọn chiến lược rõ ràng thay vì mở tràn lan mọi “cửa” để hút thí sinh bằng mọi giá.
Vì sao phải siết phương thức xét tuyển: giảm cửa nhưng tăng công bằng
Động lực của cuộc cải cách tuyển sinh này không nằm ở việc “khó hóa” con đường vào đại học, mà ở chỗ các thang đo hiện tại quá lệch nhau. Dữ liệu tuyển sinh giai đoạn 2022–2026 cho thấy chỉ 36,4% tổng số lượt chương trình đào tạo có căn cứ đối chiếu chính thức giữa các phương thức; điểm học bạ trong cùng mã ngành thường cao hơn khá xa so với điểm thi tốt nghiệp THPT và hơn 2.000 chương trình có mức chênh điểm giữa các phương thức từ 3 điểm trở lên. Khi một ngành bị chia thành nhiều “cửa” với thang điểm không tương đương, thí sinh có năng lực tương đương lại có thể bị đánh giá khác nhau. Nói thẳng: nhiều cửa xét tuyển hiện nay đang tạo ảo giác lựa chọn, nhưng lại nuôi bất công. Siết phương thức, nếu làm đến nơi đến chốn, là dẹp bớt sự “méo mó” đó.
Lộ trình 2027–2028: mỗi ngành chỉ còn 1 phương thức, thí sinh mất chỗ dựa “đa cửa”
Từ tuyển sinh đại học 2027, mỗi ngành hoặc chương trình đào tạo chỉ được sử dụng tối đa 3 phương thức xét tuyển; từ năm 2028, con số đó giảm còn 1 phương thức duy nhất, không tính xét tuyển thẳng và cử tuyển. Ở tầm trường, mỗi cơ sở chỉ được dùng tối đa 5 phương thức, nhưng mỗi ngành buộc phải chọn một “thang đo” trung tâm để chịu trách nhiệm. Về mặt lý thuyết, các trường vẫn có quyền lựa chọn: thi tốt nghiệp THPT, học bạ, thi riêng, chứng chỉ quốc tế, hoặc phương thức kết hợp… miễn là tiêu chí rõ, thang điểm chung và mọi thí sinh đủ điều kiện đều có thể tham gia. Vấn đề là, khi số lựa chọn bị cắt mạnh, thí sinh sẽ không còn chiến lược “trải rộng” hồ sơ qua nhiều cửa, mà phải đầu tư có chọn lọc – và đó là cú sốc tâm lý không nhỏ cho những lứa học sinh vốn quen tư duy “có gì dùng nấy”.
Chiến lược cho học sinh: từ gom mọi giấy tờ sang chuẩn bị có mục tiêu
Lộ trình siết phương thức xét tuyển đòi hỏi học sinh phải thay đổi cách chuẩn bị thi đại học ngay từ cấp THPT: chuyển từ chạy theo mọi cơ hội sang chiến lược có mục tiêu rõ ràng. Trong bối cảnh phương thức được chuẩn hóa và số lựa chọn ở từng ngành giảm xuống, thí sinh cần xác định sớm nhóm ngành, trường phù hợp với năng lực và sở thích, sau đó tìm hiểu kỹ cách các trường dự kiến tuyển sinh để chọn đúng kỳ thi, chứng chỉ hoặc kết quả học tập cần đầu tư. Một lựa chọn an toàn vẫn là học chắc chương trình phổ thông và chuẩn bị nghiêm túc cho kỳ thi tốt nghiệp THPT, bởi phương thức sử dụng kết quả kỳ thi này vẫn nằm trong danh mục chính thức. Nói cách khác, thay vì phân tán sức vào quá nhiều chứng chỉ và kỳ thi riêng, phần lớn học sinh nên xem kỳ thi tốt nghiệp THPT là “xương sống”, rồi tùy trường mới bổ sung thêm chứng chỉ hoặc kỳ thi phù hợp.
Từ lo lắng sang chủ động: giảm số cửa nhưng không giảm cơ hội
Điều gây tranh cãi nhất là mỗi ngành chỉ còn một phương thức đăng ký xét tuyển từ năm 2028, nhiều ý kiến lo ngại rủi ro cho cả trường lẫn thí sinh nếu “đặt cược” vào một thang đo duy nhất. Nhưng dữ liệu hiện có cho thấy chính sự chênh lệch giữa các phương thức mới đang làm sai lệch cơ hội trúng tuyển, còn mục tiêu của chính sách là “tăng sự bình đẳng trong cơ hội trúng tuyển, chứ không thu hẹp cơ hội vào đại học”. Vấn đề không phải là nhiều hay ít cửa, mà là mỗi cửa có công bằng và minh bạch hay không. Nếu học sinh chủ động chọn ngành, chọn trường, bám chắc một lộ trình chuẩn bị và nắm rõ phương thức xét tuyển mà mình hướng tới, cải cách tuyển sinh lần này sẽ là cú dọn đường, chứ không phải cú đóng cửa, cho những người chịu chuẩn bị nghiêm túc.
