Xét học bạ mở rộng, nhưng không thể là lối tắt
Xét học bạ lớp 10 là phương thức tuyển sinh dùng kết quả học tập ở bậc THCS để lựa chọn học sinh vào lớp 10, thay cho hoặc kết hợp với kỳ thi đầu vào. Trong phương án tuyển sinh năm học 2027–2028, nhiều địa phương đang tăng cách làm này, hướng tới giảm áp lực thi cử mà vẫn duy trì thi tuyển ở một số trường có tính cạnh tranh hoặc đặc thù. Đây là thay đổi đáng chú ý, nhưng bỏ phòng thi không đồng nghĩa bỏ bài toán công bằng: nếu điểm số giữa các trường được hình thành theo những chuẩn khác nhau, học bạ có thể chuyển áp lực từ ngày thi sang cả quá trình đánh giá.
Huế đã đồng ý chủ trương không tổ chức thi vào lớp 10 ở phần lớn trường THPT công lập; trong tổng số 37 trường, chỉ 3 trường có phương án tuyển sinh riêng vì là trường chuyên hoặc có mức cạnh tranh cao. Phần lớn học sinh dự kiến được xét theo địa bàn, vừa có cơ hội học gần nhà vừa bớt căng thẳng trước một kỳ thi tập trung. An Giang cũng dự kiến chỉ tổ chức thi ở trường chuyên, còn các trường không chuyên xét học bạ; Lâm Đồng và Cà Mau tiếp tục chọn xét tuyển cho trường đại trà, đồng thời giữ thi tuyển ở trường chuyên. Xu hướng này có lý, nhưng cần được xem là đổi cách tuyển chọn, không phải tự động bảo đảm tuyển chọn tốt hơn.
Giảm áp lực không chỉ bằng cách bớt môn thi
Một kỳ thi ít môn hơn có thể giúp học sinh thu hẹp phạm vi ôn tập, nhưng không giải quyết hết áp lực thi lớp 10. Cách tổ chức, thời điểm công bố phương án, số chỗ học và mức độ cạnh tranh mới quyết định gia đình có thể chuẩn bị ra sao. Năm học 2026–2027, Hà Nội tuyển sinh vào THPT công lập bằng ba môn Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ. Nếu chuyển sang hai môn hoặc xét học bạ mà thông tin đến muộn, tiêu chí không rõ, học sinh vẫn phải sống trong tâm thế chờ đợi và đoán định.
Bối cảnh mở rộng cơ hội học tiếp cũng khiến việc thiết kế tuyển sinh cần đi cùng năng lực tiếp nhận. Tỷ lệ học sinh sau lớp 9 vào lớp 10 đã tăng từ 75% lên trên 80% trong một năm; mục tiêu phổ cập giáo dục THPT đặt ra yêu cầu tiếp tục tăng số học sinh được học tiếp. Nhưng có thêm phương thức xét tuyển không thể thay thế việc có đủ trường, lớp và chỗ học phù hợp. Hà Nội định hướng tăng đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng trường lớp để giảm cạnh tranh; đó mới là giải pháp căn cơ, thay vì chỉ chuyển gánh nặng từ bài thi sang bảng điểm.
Hà Nội cần chuẩn hóa đánh giá trước khi xét tuyển rộng
Điểm nghẽn lớn nhất của xét học bạ là khả năng so sánh kết quả giữa các trường. Phụ huynh lo rằng cách cho điểm không đồng đều hoặc tình trạng làm đẹp học bạ có thể khiến học sinh có năng lực thực chất chịu thiệt; vì vậy, cơ chế kiểm tra, xác thực và tiêu chí thống nhất là điều kiện bắt buộc, không phải phần bổ sung. Hà Nội chưa công bố phương án tuyển sinh chính thức cho năm học 2027–2028. Thành phố cho biết sẽ xây dựng kế hoạch sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành thông tư về quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, rồi trình UBND thành phố phê duyệt.
Lộ trình thận trọng là lựa chọn hợp lý nếu đi kèm việc làm rõ chuẩn đánh giá và cách công bố kết quả. Trong năm học 2026–2027, Hà Nội dự kiến khảo sát, đánh giá một số khối lớp và môn học theo hướng thống nhất toàn thành phố, nhằm hình thành mặt bằng đánh giá chung, khách quan và xuyên suốt. Thử nghiệm này cần tạo ra dữ liệu đủ tin cậy trước khi học bạ trở thành căn cứ tuyển sinh rộng rãi. Công bằng không chỉ là mọi thí sinh cùng nộp bảng điểm; đó còn là việc điểm số được tạo ra theo chuẩn có thể kiểm chứng và học sinh biết trước mình được đánh giá bằng tiêu chí nào.
Đổi phương thức phải đi cùng trách nhiệm giải trình
Các địa phương đang cho thấy tuyển sinh lớp 10 không nhất thiết chỉ có một công thức: trường đại trà có thể xét tuyển, trong khi trường chuyên hoặc nơi cạnh tranh cao vẫn thi. Ở An Giang, kỳ thi vào trường chuyên dự kiến diễn ra ngày 3–4/6/2027, còn xét tuyển vào các trường THPT đại trà dự kiến vào cuối tháng 6. Cách phân luồng này có thể phù hợp với khác biệt giữa các trường, miễn là điều kiện dự tuyển, số nguyện vọng và cách xử lý khi điểm xét tuyển sát nhau được thông báo rõ ràng, nhất quán.
Với Hà Nội, mục tiêu nên là giảm căng thẳng mà không làm suy giảm tính khách quan, minh bạch. Điều đó đòi hỏi công bố phương án đủ sớm, chuẩn hóa đánh giá trước khi áp dụng, kiểm tra dữ liệu học bạ và mở rộng chỗ học công lập song song với đổi mới tuyển sinh. Xét học bạ lớp 10 có thể là một phần của lời giải; nếu thiếu các điều kiện ấy, nó chỉ thay hình thức cạnh tranh chứ chưa chắc giảm được áp lực. Kết luận cần rõ: giảm thi vào lớp 10 là đáng làm, nhưng một quy trình công bằng và cơ hội học tập đủ rộng mới là thước đo thành công.
