Công khai học phí là gì và vì sao phụ huynh phải quan tâm?
Công khai học phí trong trường học là việc nhà trường thông báo rõ ràng, đầy đủ và kịp thời mọi khoản thu trường học, mục đích sử dụng và căn cứ pháp lý, để phụ huynh và học sinh có thể kiểm tra, đối chiếu và giám sát. Khi Thanh Hóa và TP Hồ Chí Minh đặt ra yêu cầu công khai học phí, họ không chỉ thay đổi quy trình tài chính trong nhà trường, mà còn trao thêm quyền kiểm soát chi tiêu giáo dục cho phụ huynh. Đây là bước chuyển quan trọng từ “nhà trường quyết, phụ huynh đóng” sang “nhà trường phải giải trình, phụ huynh có quyền hỏi và từ chối”. Nếu không nắm rõ quy định thu học phí, phụ huynh dễ chấp nhận cả những khoản thu không hợp pháp, biến lạm thu thành thói quen khó sửa.
Thanh Hóa: Danh mục khoản thu rõ ràng, cấm mọi hình thức lạm thu
Thanh Hóa đang gửi một thông điệp khá cứng rắn: không còn vùng mờ trong các khoản thu trường học. UBND tỉnh yêu cầu mọi cơ sở giáo dục chỉ được thu đúng mức thu quy định khi tổ chức tuyển sinh và dịch vụ tuyển sinh. Quan trọng hơn, nhà trường phải quản lý, sử dụng, hạch toán, quyết toán nguồn thu theo đúng quy định tài chính và chịu trách nhiệm trước pháp luật. Nói cách khác, nếu thu sai hoặc chi sai, lãnh đạo nhà trường không thể đổ lỗi cho “tập thể”. Một câu khó có thể bỏ qua là: “Việc thu, quản lý và sử dụng nguồn thu này phải bảo đảm công khai, minh bạch… không được thu cao hơn mức thu theo quy định, hoặc đặt ra các khoản thu trái quy định của pháp luật”. Tỉnh cũng đã ban hành danh mục các khoản thu trong trường học kèm yêu cầu mở sổ sách kế toán, lưu giữ chứng từ, công khai tài chính và chịu kiểm tra của UBND cấp xã, phường. Đây là nền tảng để minh bạch chi phí giáo dục chứ không chỉ là một văn bản mang tính hình thức.
TP Hồ Chí Minh: Bảy nhóm khoản thu và bài toán đồng thuận với phụ huynh
TP Hồ Chí Minh đang đi theo hướng chi tiết hóa khoản thu trường học, nhưng cũng buộc nhà trường phải đối thoại với phụ huynh. Dự thảo quy định danh mục các khoản thu và mức thu tối đa đối với cơ sở giáo dục công lập từ mầm non đến THPT, chia theo hai nhóm địa bàn. Trong đó, bảy nhóm dịch vụ hỗ trợ giáo dục gồm ăn uống, bán trú; đưa đón học sinh; công nghệ, học tập số; ngoại khóa, kỹ năng sống; trông giữ ngoài giờ; các hoạt động phát triển toàn diện; và các dịch vụ giáo dục khác. Mức thu dự kiến được liệt kê khá cụ thể: suất ăn sáng cho trẻ mầm non, tiểu học là 20.000 đồng/ngày; suất ăn trưa, ăn xế là 40.000 đồng/ngày; nước uống 20.000 đồng/tháng. Các lớp năng khiếu, nghệ thuật, thể dục tự chọn, câu lạc bộ dao động từ 100.000 đến 150.000 đồng/tháng; lớp tin học tự chọn 30.000–50.000 đồng/tháng; dạy tăng cường ngoại ngữ từ 90.000 đến 300.000 đồng/tháng tùy cấp và địa bàn.
Quyền giám sát mới của phụ huynh: Không chỉ là “góp ý cho có”
Điểm tiến bộ nhất trong các quy định mới là phụ huynh được đặt vào trung tâm của quá trình quyết định mức thu cụ thể. Cơ sở giáo dục phải thống nhất với phụ huynh về mức thu từng dịch vụ, trên tinh thần tự nguyện và phù hợp nhu cầu tham gia của người học. Quy định “mức thu cụ thể phải bảo đảm nguyên tắc thu đủ, chi đủ, phù hợp với khả năng đóng góp của phụ huynh học sinh” biến phụ huynh thành đối tác tài chính chứ không còn là người bị động đóng tiền. Trước khi thu, nhà trường phải công khai kế hoạch thu – chi của từng khoản đến phụ huynh. Điều này mở cánh cửa cho câu hỏi: tại sao phải thu, thu bao nhiêu, chi cho việc gì. Nếu phụ huynh biết tận dụng, đây là cơ hội để kiểm soát chi tiêu giáo dục: yêu cầu điều chỉnh những khoản thu bất hợp lý, phản ánh kịp thời với Sở Giáo dục khi phát hiện dấu hiệu lạm thu. Và khi TP Hồ Chí Minh cam kết kiểm tra đầu năm học, chấn chỉnh khoản thu không đúng và công khai danh sách trường lạm thu trên phương tiện thông tin đại chúng, tiếng nói của phụ huynh sẽ có thêm trọng lượng.
Phân biệt khoản thu hợp pháp và không hợp pháp: Trách nhiệm chung của nhà trường và phụ huynh
Cả Thanh Hóa và TP Hồ Chí Minh đều đang gửi cùng một thông điệp: lạm thu không còn là chuyện “khó nói” mà là hành vi bị nhắm thẳng. Thanh Hóa quy định rõ, mọi khoản thu phải đúng đối tượng, đúng mục đích, không được thu cao hơn mức quy định hoặc đặt ra khoản thu trái pháp luật. TP Hồ Chí Minh thì thiết kế trần mức thu tối đa, yêu cầu các địa phương hướng dẫn nhà trường xây dựng mức thu cụ thể nhưng không vượt quá trần đó. Khoản thu hợp pháp là khoản có căn cứ pháp lý, được liệt kê trong danh mục, có mức thu cụ thể, được công khai học phí và kế hoạch chi tiêu, kèm theo sự đồng thuận của phụ huynh. Ngược lại, khoản thu không hợp pháp thường có dấu hiệu: không có trong danh mục; không công khai minh bạch chi phí giáo dục; không có biên lai, sổ sách; hoặc bị áp đặt dưới danh nghĩa “tự nguyện”. Muốn chấm dứt lạm thu, phụ huynh phải sẵn sàng đặt câu hỏi, từ chối khoản thu mập mờ, và sử dụng đúng kênh giám sát mà các quy định mới đã mở ra.
