Tiểu đường, thận mạn và hệ miễn dịch suy yếu: vì sao nhiễm trùng tăng vọt?
Tiểu đường nhiễm trùng và bệnh thận mạn nguy cơ là cụm từ mô tả tình trạng người mắc hai bệnh mạn tính này dễ bị các tác nhân như virus, vi khuẩn tấn công hơn người khỏe mạnh, dẫn đến nhiều bệnh nhiễm trùng nặng như zona thần kinh, RSV viêm phổi và các nhiễm trùng đường hô hấp khác, đặc biệt ở người cao tuổi có nhiều bệnh nền. Các chuyên gia đã khẳng định đái tháo đường và bệnh thận mạn ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng miễn dịch, làm suy giảm khả năng chống lại tác nhân gây bệnh của cơ thể.
Nhìn lại con số, khoảng 10 triệu người Việt đang sống chung với bệnh thận mạn, đây là nguyên nhân tử vong đứng thứ 8 trong số 10 nguyên nhân hàng đầu. Cùng lúc, khoảng 7 triệu người mắc đái tháo đường và hơn 55% trong số này đã có biến chứng. Đó không phải là vài trường hợp cá biệt, mà là một “làn sóng” người bệnh có hệ miễn dịch suy yếu, dễ tổn thương trước bất kỳ đợt nhiễm trùng nào.
Theo dự báo, đến năm 2030 sẽ có xấp xỉ 18 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng gần 4 triệu so với 2024; khoảng 2/3 người trên 60 có ít nhất một bệnh nền và hơn một nửa trong số này mang nhiều bệnh cùng lúc. Đây chính là nhóm mà mỗi đợt cảm cúm, viêm phổi hay zona thần kinh không còn là bệnh vặt, mà có thể trở thành cú ngã sức khỏe kéo dài nhiều năm.
Những nhiễm trùng đáng sợ: từ RSV viêm phổi đến zona thần kinh
Người mắc đái tháo đường thường xuyên gặp nhiễm trùng đường hô hấp và viêm phổi hơn người không bệnh nền. Trong bối cảnh tiểu đường nhiễm trùng tăng cao, virus hợp bào hô hấp (RSV) lại là một “kẻ giấu mặt” nguy hiểm: đái tháo đường được ghi nhận là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc RSV mức độ nặng ở người lớn tuổi. Một nhiễm trùng mà người trẻ khỏe có thể vượt qua nhanh thì với người tiểu đường, có bệnh thận mạn, lại dễ biến thành viêm phổi nặng, suy hô hấp, phải nhập viện kéo dài.
Bệnh thận mạn nguy cơ nhiễm trùng không kém. Người mắc bệnh thận mạn tăng khoảng 29% nguy cơ mắc zona thần kinh và tăng nguy cơ mắc RSV cũng như diễn tiến RSV nặng hơn. Khi thận đã suy, cơ thể khó lọc bỏ độc chất, miễn dịch vốn đã kém lại càng lúng túng trước các tác nhân gây bệnh. Điều này lý giải vì sao mỗi đợt viêm phổi, RSV viêm phổi ở nhóm bệnh nhân này thường nặng, kéo dài, dễ để lại di chứng.
Đáng lo hơn, khoảng 95% người cao tuổi mắc ít nhất một bệnh mạn tính và trung bình mỗi người mang 2–3 bệnh. Khi tiểu đường, bệnh thận mạn, tim mạch, xương khớp cùng tồn tại, một đợt nhiễm trùng hô hấp hay RSV viêm phổi không chỉ là một bệnh, mà là “phép thử” toàn bộ cơ thể. Mỗi lần như vậy, hệ miễn dịch vốn suy yếu lại bị bào mòn, đẩy người bệnh vào vòng xoáy nhập viện – phục hồi chậm – suy kiệt.
Zona thần kinh ở người cao tuổi: không chỉ là phát ban ngoài da
Nguy cơ mắc zona thần kinh người cao tuổi có tiểu đường cao hơn khoảng 38% so với người không mắc. Với người bệnh thận mạn, nguy cơ này cũng tăng khoảng 29%. Zona không phải là “đại nạn” chỉ xuất hiện một lần rồi thôi. Nó là dấu hiệu hệ miễn dịch đang yếu, virus Varicella-zoster đã tái hoạt khi cơ thể không còn đủ sức kiểm soát.
Điều đáng sợ nhất không phải là những mụn nước trên da, mà là những cơn đau thần kinh sau zona kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Có người sau 3 năm vẫn phải chịu các cơn đau bỏng rát, đau như điện giật, chỉ chạm nhẹ quần áo đã khó chịu, mất ngủ, ăn uống kém, mệt mỏi, sụt cân, hạn chế vận động. Nguy cơ đau kéo dài tăng theo tuổi, đặc biệt ở người cao tuổi, trong khi hiếm gặp ở người dưới 40 tuổi.
Không dừng ở đó, zona thần kinh có thể gây tổn thương mắt, biến chứng thần kinh và liên quan đến nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim. Các dữ liệu cho thấy nguy cơ đột quỵ tăng khoảng 34% trong 3 tháng sau mắc zona và nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng khoảng 35% trong 30 ngày đầu. Nếu xem zona chỉ là bệnh da liễu, người bệnh và gia đình sẽ đánh cược cả não, tim và chất lượng sống lâu dài của mình.
Người cao tuổi đa bệnh nền: khi mỗi đợt nhiễm trùng có thể là bước ngoặt cuộc đời
Khoảng 2/3 người từ 60 tuổi có ít nhất một bệnh nền và hơn một nửa trong số này mắc đồng thời nhiều bệnh lý. Bộ Y tế cũng cho biết khoảng 95% người cao tuổi mắc ít nhất một bệnh mạn tính, trung bình mỗi người mang 2–3 bệnh. Đây là nhóm có nguy cơ gặp nhiều vấn đề sức khỏe hơn khi mắc các bệnh truyền nhiễm. Nói cách khác, nhiễm trùng ở họ hiếm khi nhẹ, vì nó đánh trúng một hệ miễn dịch đã yếu, trên nền nhiều cơ quan đang suy.
Khi tiểu đường, bệnh thận mạn, tim mạch cùng hiện diện, mỗi cơn viêm phổi, RSV viêm phổi hay zona thần kinh người cao tuổi giống như bài kiểm tra tổng lực. Những cơn đau kéo dài sau zona khiến người bệnh mất ngủ, ăn uống kém, mệt mỏi, sụt cân, giảm khả năng vận động và tự chăm sóc. Ở người cao tuổi, điều này dễ kéo theo rối loạn tâm lý, trầm cảm và làm trầm trọng thêm mọi bệnh mạn tính khác.
Các chuyên gia nhấn mạnh phải đặt người bệnh ở trung tâm, kết nối điều trị với dự phòng và chăm sóc toàn diện hơn cho người cao tuổi mắc bệnh nền. Nghĩa là không chỉ tập trung vào đường huyết hay creatinine, mà phải nhìn cả nguy cơ nhiễm trùng, đau mạn tính, suy giảm chức năng hàng ngày. Nếu bỏ qua phòng ngừa bệnh nhiễm trùng, hệ quả không chỉ là thêm một lần nhập viện, mà là 10 năm sống chung với nhiều hạn chế sức khỏe.
Chiến lược phòng ngừa bệnh nhiễm trùng: tiêm chủng là “lá chắn miễn dịch” bắt buộc
Ở người tiểu đường và bệnh thận mạn, chữa bệnh mà bỏ qua phòng ngừa bệnh nhiễm trùng là một sai lầm. Các chuyên gia khẳng định người bệnh đái tháo đường cần xem việc tiêm chủng phòng ngừa, tạo “lá chắn miễn dịch”, quan trọng không kém kiểm soát đường huyết, huyết áp và mỡ máu. Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ cũng đặt tiêm chủng trong nhóm nội dung được khuyến nghị cho người mắc đái tháo đường.
Hướng dẫn trong Quyết định 1983/QĐ-BYT đã đưa tiêm chủng vào chiến lược kiểm soát yếu tố nguy cơ và bệnh không lây tại cộng đồng, bao gồm các bệnh có thể phòng ngừa như viêm gan B, HPV, RSV, cúm, phế cầu, zona thần kinh. Với nhóm người cao tuổi đa bệnh nền, người mắc tiểu đường, bệnh thận mạn, ung thư, HIV, bệnh tự miễn, ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch, việc chủ động tiêm các vắc xin phù hợp không còn là chọn lựa mà nên xem như “phác đồ bắt buộc” của bản thân.
Song song tiêm chủng, người bệnh cần kiểm soát tốt đường huyết, huyết áp, mỡ máu, tuân thủ điều trị thận mạn và tái khám định kỳ. Khi xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng hô hấp, đau rát kèm phát ban nghi ngờ zona hoặc bất kỳ tổn thương da bất thường, cần đi khám sớm thay vì tự đắp lá, đậu xanh hay dùng bài thuốc dân gian vì điều này có thể làm tăng nguy cơ bội nhiễm và trì hoãn điều trị. Chỉ khi điều trị và dự phòng được kết hợp hài hòa, người bệnh mới có cơ hội duy trì sức khỏe và chất lượng sống tốt hơn.
