Nguy cơ bị bỏ qua: nhiễm trùng ở người bệnh thận mạn và đái tháo đường
Người mắc bệnh thận mạn và đái tháo đường có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn do hệ miễn dịch suy yếu, khiến các tác nhân như virus, vi khuẩn dễ tấn công, làm bệnh diễn tiến nặng hơn, đặc biệt ở người cao tuổi có nhiều bệnh nền. Đây không phải biến chứng xa vời mà là mối nguy âm thầm, có thể xuất hiện bất cứ khi nào kiểm soát bệnh mạn tính không tốt. Điều đáng lo là số người dễ tổn thương đang tăng nhanh. Dự báo đến năm 2030, Việt Nam sẽ có khoảng 18 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng gần 4 triệu so với năm 2024, trong đó khoảng 2/3 có bệnh nền và hơn 50% mang nhiều bệnh lý cùng lúc. Khi tuổi cao kết hợp bệnh thận mạn, đái tháo đường, nguy cơ nhiễm trùng nặng không còn là ngoại lệ mà trở thành kịch bản rất phổ biến ở người cao tuổi bệnh nền. Người bệnh và gia đình nếu vẫn xem nhiễm trùng chỉ là "cú cảm lạnh" nhẹ thì đang đánh giá thấp một mối đe dọa có thể gây tử vong.
Vì sao hệ miễn dịch suy yếu và những bệnh nhiễm trùng nào đáng sợ nhất?
Bệnh đái tháo đường và bệnh thận mạn làm hệ miễn dịch suy yếu, hoạt động kém hiệu quả hơn, khiến cơ thể khó chống lại tác nhân gây bệnh. Đường huyết cao kéo dài làm tổn thương mạch máu, thần kinh, giảm khả năng huy động tế bào miễn dịch đến vùng bị nhiễm, trong khi thận mạn làm giảm sản xuất một số yếu tố quan trọng cho đáp ứng miễn dịch và gây tích tụ độc chất. Kết quả là người bệnh dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp, viêm phổi nhiều lần hơn so với người khỏe mạnh. Đáng lo hơn, nguy cơ mắc zona ở người đái tháo đường cao hơn khoảng 38%, trong khi bệnh thận mạn làm tăng thêm khoảng 29% nguy cơ zona thần kinh. Đây không chỉ là phát ban da đơn giản mà có thể gây đau thần kinh kéo dài, giảm chất lượng sống. Đái tháo đường và thận mạn cũng làm gia tăng nguy cơ nhiễm RSV, đặc biệt RSV mức độ nặng ở người lớn tuổi, dễ dẫn đến suy hô hấp, nhập viện, thậm chí tử vong.
Người cao tuổi đa bệnh nền: “mồi lửa” cho nhiễm trùng nặng
Thực tế cần được nói thẳng: người cao tuổi bệnh nền không chỉ "yếu hơn một chút", mà đang bước vào vùng nguy cơ cao với nhiễm trùng nặng. Khoảng 2/3 người từ 60 tuổi có ít nhất một bệnh nền và hơn một nửa trong số đó mang nhiều bệnh cùng lúc như đái tháo đường, bệnh thận mạn, tăng huyết áp. Miễn dịch suy giảm theo tuổi cộng thêm bệnh mạn tính khiến một nhiễm trùng vốn có thể nhẹ ở người khỏe mạnh lại trở thành biến chứng nặng, thậm chí đe dọa tính mạng ở nhóm này. Khi đái tháo đường nguy cơ bệnh tăng lên, mỗi đợt viêm phổi hay nhiễm RSV đều có thể kéo theo suy hô hấp, suy tim, suy thận. Người mắc bệnh thận mạn nhiễm trùng lại thêm nguy cơ phải nhập viện, chạy thận cấp cứu hoặc tiến triển nhanh đến giai đoạn cuối. Đây là lý do các chuyên gia nhấn mạnh người cao tuổi bệnh nền không được xem nhiễm trùng là chuyện nhỏ; việc chủ động phòng ngừa phải được coi quan trọng ngang với kiểm soát đường huyết và huyết áp.
Không chỉ điều trị, phải có chiến lược phòng ngừa nhiễm trùng bài bản
Một sai lầm phổ biến là chỉ lo thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, mà quên hẳn phòng ngừa bệnh nhiễm trùng. Trong khi đó, người mắc đái tháo đường, thận mạn đối mặt nguy cơ tăng rõ rệt với zona, RSV, viêm phổi và nhiều nhiễm trùng khác, đặc biệt khi tuổi cao và đa bệnh nền. Nếu chỉ chờ đến lúc nhiễm trùng xảy ra mới xử lý, người bệnh đã bỏ lỡ cơ hội bảo vệ mình bằng những biện pháp chủ động và an toàn hơn. Các khuyến cáo quốc tế về bệnh thận mạn và hướng dẫn trong nước đều xem chương trình tiêm chủng là một trong các can thiệp chủ động cốt lõi cho bệnh nhân. PGS.TS.BS Nguyễn Khoa Diệu Vân nhấn mạnh: “Tiêm chủng là một phần của ‘lá chắn miễn dịch’, quan trọng như kiểm soát đường huyết, huyết áp và mỡ máu”. Nói cách khác, phòng ngừa bệnh nhiễm trùng bằng tiêm vắc xin phù hợp phải trở thành thói quen chăm sóc sức khỏe cơ bản của người bệnh, không phải lựa chọn phụ nếu còn thời gian hoặc tiền bạc.
Lộ trình hành động: theo dõi định kỳ và chủ động bảo vệ hệ miễn dịch
Điều người bệnh cần hôm nay không chỉ là thêm một đơn thuốc mà là một lộ trình phòng ngừa rõ ràng. Đầu tiên, phải duy trì khám định kỳ, kiểm tra đường huyết, chức năng thận, huyết áp để phát hiện sớm và ổn định bệnh nền – nền tảng hạn chế biến chứng nhiễm trùng. Đồng thời, bác sĩ cần lồng ghép đánh giá nguy cơ và tư vấn phòng ngừa vào suốt quá trình theo dõi lâu dài, rà soát lịch sử tiêm chủng và chỉ định các vắc xin phù hợp theo tuổi, bệnh thận mạn, đái tháo đường và tình trạng miễn dịch. Về phía người bệnh, phải xem việc phòng ngừa bệnh nhiễm trùng là trách nhiệm với chính mình và gia đình: không bỏ qua tiêm chủng, tuân thủ thuốc, giữ lối sống lành mạnh (dinh dưỡng, vận động, ngủ đủ), hạn chế tiếp xúc khi có ổ dịch hô hấp, báo ngay cho bác sĩ khi có dấu hiệu viêm phổi, zona, khó thở. Nếu người cao tuổi bệnh nền thay đổi tư duy từ "chịu đựng" sang "chủ động bảo vệ", phần lớn ca nhiễm trùng nặng hoàn toàn có thể giảm thiểu.
