Định danh không còn chỉ dành cho con người
Định danh điện tử là việc xác lập danh tính cho chủ thể hoặc đối tượng trên môi trường số, để chúng có thể được nhận biết, liên kết và xác thực trong các giao dịch, dịch vụ trực tuyến. Điểm đáng chú ý trong dự thảo luật là phạm vi ấy không dừng ở cá nhân, cơ quan và tổ chức.
Bộ Công an công bố dự thảo lấy ý kiến từ ngày 13/7 đến ngày 02/8/2026; văn bản tập trung vào sáu nhóm nội dung chính, trong đó có đối tượng, mô hình định danh và xác thực, hệ thống cùng dịch vụ liên quan. Dự thảo xác định năm nhóm có thể được định danh: cơ quan, tổ chức, cá nhân; hàng hóa, tài sản và vật thể; dữ liệu cùng dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; địa điểm và không gian.
Đây là phản ứng hợp lý trước tình trạng thông tin giả mạo, tài khoản ngân hàng, ví điện tử, thuê bao viễn thông và tài khoản nền tảng số bị mua bán, cho thuê ngày càng phức tạp. Nhưng liệt kê phạm vi không có nghĩa mọi món hàng hay tệp dữ liệu đều phải định danh. Dự thảo giao Chính phủ quy định danh mục và lộ trình với nhóm bắt buộc; các nhóm còn lại theo mô hình tự nguyện.
Hai cách định danh, ba mô hình xác thực
Mở rộng đối tượng chỉ có ý nghĩa nếu biết ai chịu trách nhiệm xác lập danh tính và mức độ tin cậy của kết quả. Dự thảo chọn hai phương thức định danh: Nhà nước trực tiếp xây dựng hệ thống cho những nhóm trọng yếu; tổ chức đủ điều kiện có thể cung cấp dịch vụ cho các đối tượng còn lại. Nhà nước dự kiến phụ trách cơ quan, tổ chức, cá nhân, địa điểm, không gian, dữ liệu cốt lõi hoặc quan trọng, đối tượng có chứng nhận quyền sở hữu hay sử dụng, hàng hóa rủi ro cao và đối tượng thuộc bí mật nhà nước.
Với xác thực điện tử, dự thảo thiết lập ba mô hình: tập trung, trung gian và độc lập. Sự phân chia này quan trọng vì một danh tính có thể cần mức kiểm tra khác nhau tùy giao dịch; không nên biến mọi thao tác trên mạng thành thủ tục nặng nề, nhưng cũng không thể để giao dịch nhạy cảm dựa vào tài khoản khó kiểm chứng.
Dự thảo yêu cầu liên kết, xác thực danh tính điện tử trong một số giao dịch trên nền tảng số thuộc các lĩnh vực như chứng khoán, viễn thông, ngân hàng, bưu chính, thương mại điện tử và khám, chữa bệnh. Hướng đi này có thể tăng độ tin cậy, miễn là phạm vi bắt buộc được xác định minh bạch và tương xứng với rủi ro.
Giao dịch an toàn phải đi cùng quyền kiểm soát dữ liệu
Xác thực chặt hơn không thể là cái cớ để thu gom dữ liệu vô hạn. Dự thảo đặt nguyên tắc thu thập tối thiểu, không lấy lại dữ liệu đã có và cấm dùng sinh trắc giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ hay thủ đoạn công nghệ khác để tạo lập danh tính giả. Quá trình định danh và xác thực cũng cần ghi nhận, lưu vết, truy vết và có trách nhiệm giải trình. Đây là những hàng rào thiết yếu nếu định danh được mở rộng từ người dùng sang tài sản và dữ liệu.
Người dân cần được quyền quyết định phạm vi, đối tượng và thời hạn chia sẻ thông tin danh tính để thực hiện giao dịch, thủ tục hành chính và dịch vụ công; họ cũng có quyền yêu cầu sửa dữ liệu sai, được thông báo khi thông tin bị xâm phạm, và phải đồng ý trước khi yếu tố xác thực được thu thập. Những quyền này khiến danh tính điện tử trở thành công cụ người dân có thể kiểm soát, thay vì một hồ sơ bị khai thác ngoài tầm mắt.
Trách nhiệm không thể dừng ở người dùng. Dự thảo yêu cầu đơn vị cung cấp dịch vụ bảo đảm chất lượng, tính liên tục và an toàn, bảo vệ dữ liệu, đồng thời không xử lý thông tin danh tính ngoài phạm vi được phép và mục đích đã thông báo. Bản dự thảo ngày 04/7/2026, sau các lần chỉnh lý, trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ 2 gồm tám chương, 46 điều.
Phán đoán cuối cùng nên dựa vào cách các quy định được triển khai: danh mục bắt buộc có hẹp và rõ không, nhà cung cấp có chịu trách nhiệm khi để lộ dữ liệu không, và người dân có thực sự sửa, thu hẹp hoặc kiểm soát việc chia sẻ thông tin được không. Mở rộng định danh chỉ đáng giá khi tạo giao dịch số an toàn mà không làm suy giảm quyền riêng tư.
