Học nghề vùng khó: chiếc cầu nối giữa cái ăn hôm nay và tương lai ngày mai
Học nghề vùng khó là mô hình đưa các chương trình đào tạo nghề nông thôn, từ tư vấn, cấp học bổng đến lớp thực hành tại chỗ, tiếp cận trực tiếp thanh niên miền núi để họ vừa duy trì công việc mưu sinh ban ngày, vừa học tối vùng biên nhằm xây dựng con đường thoát nghèo thanh niên bằng kỹ năng nghề có giá trị lâu dài. Điểm đáng nói ở những lớp nghề ban đêm tại M’Drắk, Cư Pui hay các xã vùng cao Lai Châu là chúng chạm đúng mâu thuẫn lớn nhất của người trẻ miền núi: muốn học để đổi đời nhưng không thể bỏ nương rẫy, bỏ đàn heo hay công việc làm thuê. Khi mô hình đào tạo chuyển sang "ban ngày lao động, ban đêm đi học", cơ hội nghề nghiệp không còn là thứ xa vời chỉ dành cho người có điều kiện mà trở thành lựa chọn thực tế, phù hợp nhịp sống vùng khó.
M’Drắk và Cư Pui: lớp học kỹ năng mọc lên giữa nương rẫy
Khoảng 19h, khi nhiều gia đình đã khép lại công việc trong ngày, hội trường buôn Mtrưng – M’Um, xã M’Drắk lại sáng đèn, đón những người nông dân mang theo sách vở đến học chăn nuôi heo khoa học. Đó không phải những buổi học mang tính phong trào, mà là nơi kinh nghiệm chăn nuôi được soi lại dưới lăng kính kỹ thuật: từ dinh dưỡng, vệ sinh chuồng trại đến phòng bệnh và dùng thuốc thú y an toàn. Lớp học có 63 học viên, 100% là người dân tộc thiểu số, vẫn đều đặn lên lớp sau một ngày lao động nặng nhọc. Câu nói của chị H Moel Niê là tuyên ngôn của cả lớp: ban ngày đi làm nương rẫy, tối tranh thủ học thêm để sau khoá học nuôi thêm vài con heo, tăng thu nhập cho gia đình. Đây chính là bản chất của đào tạo nghề nông thôn hiệu quả: không tách người học khỏi sinh kế hiện tại mà nâng cấp sinh kế đó bằng kiến thức mới.
Nấu ăn, may vá ở Cư Pui: từ việc nhà thành nghề kiếm sống
Tại xã Cư Pui, 70 học viên tham gia hai lớp kỹ thuật nấu ăn và may dân dụng trong khuôn khổ đào tạo nghề cho lao động nông thôn. Thời gian học được bố trí linh hoạt vào cuối tuần, để người dân vẫn giữ được công việc hằng ngày mà không bỏ lỡ cơ hội rèn nghề. Cách tổ chức này thể hiện một tư duy đúng: muốn học nghề vùng khó thành công, lịch học phải xoay quanh mùa vụ và quỹ thời gian của người nông dân, không phải ngược lại. Ở lớp may, chị Dương Thị Sia nói thẳng lợi ích sau học: trước đây chỉ may vá thủ công cho người thân, nay được học bài bản để ngoài phục vụ gia đình, có thể nhận may, sửa quần áo cho bà con để có thêm thu nhập. Kỹ năng cắt, may, hoàn thiện sản phẩm hay chế biến, trình bày món ăn ở lớp nấu ăn không dừng ở chuyện "khéo tay"; chúng mở ra những dịch vụ nhỏ tại thôn, buôn – những mắt xích quan trọng trong hành trình thoát nghèo thanh niên.
Lai Châu: tư vấn và học bổng đưa thanh niên miền núi trở lại lớp học
Ở Lai Châu, câu chuyện học nghề vùng khó bắt đầu từ những chuyến đi bộ đội tư vấn nghề vượt hàng trăm cây số đèo dốc đến từng trường, nhà văn hoá, trụ sở xã để gặp học sinh và thanh niên. Trong bối cảnh tỉnh miền núi, biên giới này đã quen với thực tế học sinh tốt nghiệp THCS, THPT đi làm thuê vì kinh tế gia đình khó khăn, việc đưa thông tin đào tạo nghề đến tận thôn bản là bước xoay trục quan trọng. Chương trình Quỹ Giáo dục và Học bổng Việt Nam do một doanh nghiệp nhân lực phối hợp nhà trường, trung tâm nghề và chính quyền triển khai đã cấp trên 100 suất học bổng chỉ sau hơn một tháng. Câu chuyện của Lò Văn Pàn – từng bỏ học đi làm công nhân, rồi quay về nộp hồ sơ học nghề sau khi biết chính sách hỗ trợ – cho thấy: khi rào cản tài chính và thủ tục được gỡ, thanh niên vùng cao không chọn lao động phổ thông bấp bênh nữa, họ chủ động tìm đến đào tạo nghề để có việc làm ổn định, lâu dài.
Từ sinh kế đến sự nghiệp: vì sao học tối vùng biên là bài toán đúng?
Điểm mạnh nhất của các mô hình học tối vùng biên là xử lý cùng lúc hai nhu cầu tưởng như đối nghịch: cái ăn trước mắt và con đường sự nghiệp về lâu dài. Khi lớp thú y ở M’Drắk giúp người dân giảm rủi ro đàn heo, tăng hiệu quả chăn nuôi, thu nhập cải thiện ngay trong vài vụ tới; khi lớp may, lớp nấu ăn ở Cư Pui tạo thêm dịch vụ tại địa phương, người học có thêm nguồn thu – đó là giải pháp cho sinh kế hiện tại. Ở tầng sâu hơn, các chương trình tư vấn và học bổng ở Lai Châu mở ra lộ trình nâng cao trình độ nghề, giải quyết thiếu hụt lao động kỹ thuật tại chỗ, hạn chế việc thanh niên phải rời quê đi làm công nhân xa nhà. Theo ông Vũ Tiến Hoa, đào tạo nghề không còn là lựa chọn hạng hai, mà là con đường phù hợp với nhiều học sinh vùng khó, nhất là trong các ngành kỹ thuật, công nghệ và nông nghiệp công nghệ cao có nhu cầu nhân lực lớn. Nếu những chương trình này được duy trì và mở rộng, học nghề vùng khó sẽ không còn là phong trào nhất thời, mà trở thành nền tảng phát triển kinh tế – xã hội bền vững cho cả miền núi. Cuối cùng, câu hỏi không còn là "thanh niên miền núi có muốn học hay không" mà là "chúng ta có dám thiết kế hệ thống đào tạo xoay quanh đời sống của họ". Các lớp học tối vùng biên ở M’Drắk, Cư Pui và những chuyến tư vấn xuyên núi ở Lai Châu đã trả lời: khi giáo dục bước chân xuống thôn bản, cơ hội thoát nghèo sẽ sáng đèn như chính những lớp học đêm giữa núi rừng.
