Từ chữa bệnh sang chăm sóc sức khỏe suốt vòng đời
Chiến lược quốc gia phát triển y học cổ truyền Việt Nam là định hướng dài hạn nhằm đưa y học cổ truyền từ vị thế bổ trợ sang trụ cột trong hệ thống chăm sóc sức khỏe, gắn tri thức truyền thống với khoa học hiện đại, công nghệ và chuyển đổi số để phục vụ chăm sóc sức khỏe toàn diện theo vòng đời con người. Điểm đáng nói của chiến lược mới không phải ở những khẩu hiệu bảo tồn di sản, mà ở sự thay đổi tư duy: y học cổ truyền không chỉ để chữa bệnh, mà trở thành nền tảng dự phòng, phục hồi chức năng và chăm sóc sức khỏe chủ động cho cộng đồng. Khi Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký Quyết định 1976/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Nhà nước đã gửi một thông điệp rõ ràng: hoặc y học cổ truyền bước vào kỷ nguyên khoa học và chuyển đổi số, hoặc sẽ bị bỏ lại phía sau. Tầm nhìn đến năm 2045 là xây dựng một nền y học cổ truyền Việt Nam phát triển toàn diện, tiên tiến trong khu vực và trên thế giới, nghĩa là cuộc chơi không còn giới hạn trong phạm vi trong nước.
Quy hoạch mạng lưới và an sinh: y học cổ truyền đến gần người dân
Nếu trước đây y học cổ truyền thường gắn với vài bệnh viện chuyên khoa ở đô thị lớn, thì chiến lược mới buộc hệ thống phải mở rộng và chuyên nghiệp hóa. Theo định hướng đến năm 2030, toàn bộ các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đều phải có bệnh viện y học cổ truyền, trong đó phần lớn các cơ sở phải đạt quy mô tối thiểu 300 giường bệnh nhằm bảo đảm năng lực khám, chữa bệnh chuyên sâu. Đây không chỉ là con số đẹp trên giấy, mà là yêu cầu để y học cổ truyền đủ sức xử lý các ca bệnh phức tạp, thay vì chỉ dừng ở điều trị hỗ trợ. Cơ cấu dịch vụ khám chữa bệnh kết hợp đông - tây y được thiết kế để chiếm ít nhất 1/10 ở cấp chuyên sâu, 1/5 ở cấp cơ bản và gần 1/3 ở cấp chăm sóc ban đầu, cho thấy mục tiêu hòa nhập chứ không tách rời hai hệ thống. Quan trọng hơn, toàn bộ trạm y tế cấp xã phải đủ điều kiện cung ứng dịch vụ y học cổ truyền, đi kèm chuẩn bị nhân lực và mạng lưới bác sĩ chuyên trách. Khi tổng nguồn chi trả từ Quỹ bảo hiểm y tế cho lĩnh vực y học cổ truyền được định hướng tăng gấp đôi so với năm 2025, người dân có cơ hội tiếp cận dịch vụ chất lượng với chi phí hợp lý, thay vì coi thuốc nam, châm cứu là lựa chọn ngoài bảo hiểm.
ITRAMED: cầu nối giữa tri thức bản địa và phòng thí nghiệm
Một chiến lược phát triển y học cổ truyền Việt Nam sẽ rỗng nếu thiếu những đơn vị nghiên cứu đủ sức biến bài thuốc dân gian thành bằng chứng khoa học. Viện Nghiên cứu Bảo tồn, Ứng dụng và Phát triển Y học cổ truyền (ITRAMED) ra đời trên nền tảng đó, được thành lập theo Quyết định số 139/2023/QĐ-TWH và được Bộ Khoa học và Công nghệ cấp Giấy phép hoạt động khoa học và công nghệ số A-2622. ITRAMED không coi bảo tồn là đóng tủ tri thức, mà là sưu tầm, tư liệu hóa, chuẩn hóa và chọn lọc những giá trị có thể kế thừa, phát huy và ứng dụng phù hợp trong đời sống hiện đại. Viện chú trọng số hóa thông tin về bài thuốc, dược liệu, kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe; nghiên cứu, phát triển công thức, sản phẩm, quy trình và giải pháp ứng dụng, đồng thời tiếp cận thành tựu khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo để nâng cao giá trị tri thức truyền thống. Hội nghị đánh giá và định hướng hoạt động nghiên cứu, phát triển sản phẩm, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực y học cổ truyền do ITRAMED tổ chức tháng 7/2026 cho thấy tham vọng trở thành cầu nối giữa tri thức, khoa học, công nghệ và nguồn lực xã hội, chứ không chỉ là một viện nghiên cứu trên giấy.
Công nghệ và chuyển đổi số y tế: đôi cánh cho y học cổ truyền
Chiến lược phát triển y học cổ truyền đặt khoa học, công nghệ hiện đại và chuyển đổi số y tế vào vị trí đòn bẩy, bởi không có dữ liệu và bằng chứng, mọi tuyên bố về hiệu quả chỉ là niềm tin. Chiến lược xác định khoa học, công nghệ hiện đại và chuyển đổi số chính là đôi cánh đưa tri thức bản địa cất cánh, với mục tiêu xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về y học cổ truyền, ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ phân tích hiện đại trong nghiên cứu y dược cổ truyền. Hơn 2/3 nguồn tri thức sau khi sưu tầm, xác minh sẽ được số hóa thành cơ sở dữ liệu quốc gia, kết hợp trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để phục vụ nghiên cứu, đồng thời chuẩn hóa ít nhất 30 bài thuốc tiêu biểu đưa vào ứng dụng thực tiễn. Song song, các nghiên cứu lâm sàng được đẩy mạnh để chứng minh tính an toàn, hiệu quả sinh học của thuốc nam và các liệu pháp không dùng thuốc như châm cứu, dưỡng sinh, xoa bóp bấm huyệt, trong đó công nghệ sinh học, công nghệ nano và công nghệ gen được kỳ vọng sẽ giải mã các hoạt chất quý, nâng tầm chất lượng dược phẩm lên chuẩn mực quốc tế.
Thách thức thể chế và cơ hội cho người bệnh trong giai đoạn 2026–2045
Điểm mạnh của chiến lược phát triển y học cổ truyền nằm ở việc nhìn thẳng vào rào cản thể chế. Nhận thức rõ những vướng mắc về pháp lý, chiến lược giao nhiệm vụ xây dựng dự án Luật Y học cổ truyền để trình Quốc hội vào cuối năm 2028, nhằm tạo khung pháp lý cao nhất cho đầu tư, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, cơ chế định giá và thanh toán bảo hiểm y tế. Cùng với đó là yêu cầu rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định pháp luật về y học cổ truyền, tăng chi trả bảo hiểm y tế, khuyến khích xã hội hóa và hợp tác công – tư trong phát triển hệ thống khám chữa bệnh, công nghiệp dược liệu và thuốc cổ truyền có nguồn gốc từ dược liệu Việt Nam. Lộ trình đến năm 2030 đặt mục tiêu tự chủ ít nhất 20% nhu cầu dược liệu nội địa, duy trì tăng trưởng hai con số mỗi năm về giá trị sản xuất công nghiệp và kim ngạch xuất khẩu thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu. Ở tuyến cơ sở, chiến lược yêu cầu củng cố năng lực cung cấp dịch vụ y học cổ truyền, xây dựng mô hình điểm chăm sóc sức khỏe không dùng thuốc tại xã, phường, đặc khu – một bước đi có thể thay đổi thói quen dùng thuốc của người dân, nếu được triển khai nghiêm túc. Câu hỏi còn lại không nằm ở tầm nhìn, mà ở khả năng thực thi: liệu các bộ, ngành và địa phương có hoàn thành kế hoạch hành động ngay trong năm 2026 như chiến lược yêu cầu, hay y học cổ truyền sẽ tiếp tục bị trì hoãn bởi chính những thủ tục hành chính vốn đang được hứa hẹn sẽ cải cách?
