Từ người thợ gốm lớp 7 đến biểu tượng đất sét công nghệ
Nghệ nhân gốm nung Nguyễn Quang Mâu là hình mẫu hiếm hoi kết hợp nửa thế kỷ gắn bó với gốm Việt Nam truyền thống, tinh thần tự học không bằng cấp và khả năng làm chủ khoa học công nghệ hiện đại để biến đất sét nung thô mộc thành vật liệu xây dựng công nghiệp có thể cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Điều đáng nói ở Nguyễn Quang Mâu không phải là xuất phát điểm thuận lợi, mà chính là hành trình đi lên từ vạch xuất phát thấp. Sinh trong gia đình nghèo, học hết lớp 7 ông phải nghỉ học để phụ giúp gia đình, nhưng không chấp nhận đứng ngoài tri thức. Ông chọn con đường tự học: học từ lò gốm, từ đồng nghiệp, từ từng người công nhân, tích lũy dần hiểu biết về đất, lửa và cả máy móc. Quan điểm của ông thẳng thắn: hoặc gốm thủ công Việt chấp nhận đổi mới với khoa học, hoặc mãi giậm chân trong cái danh “làng nghề” dễ bị thương hại hơn là được tôn trọng.
Biến gốm thủ công Việt thành đất sét công nghệ
Khi nhiều người cùng thế hệ chọn yên nghỉ sau khi hoàn thành chặng đường công chức, Nguyễn Quang Mâu lại khởi nghiệp với Gốm Đất Việt. Ông đặt cược vào một ý tưởng nhìn qua rất “nghề”: biến đất sét nung – thứ vật liệu gắn với mái ngói làng quê – thành vật liệu xây dựng hiện đại, chuẩn công nghiệp, vẫn giữ linh hồn gốm Việt Nam truyền thống nhưng vận hành trên nền tảng đất sét công nghệ.
Đây là bước lựa chọn mang tính tuyên ngôn: truyền thống không phải cái cớ để chấp nhận thô, xấu và kém bền. Ông công khai khước từ tâm lý “gốm là phải mộc, phải thô”, thay bằng yêu cầu khắt khe về độ đồng đều, độ bền, tiêu chuẩn hóa. Với ông, truyền thống thủ công là nền tảng, khoa học công nghệ là công cụ để nâng tầm, còn con người là yếu tố kết nối hai giá trị đó. Đó là lý do ông không thần thánh hóa chiếc bàn xoay, mà coi phòng thí nghiệm, dây chuyền tự động cũng là một “xưởng gốm” mới.
Công nghệ nghiền khô siêu mịn và những kỷ lục thế giới
Bước ngoặt khiến đất sét công nghệ mang tên Việt Nam được nhắc tới trên bản đồ thế giới là công nghệ nghiền khô siêu mịn do Gốm Đất Việt triển khai thành công. Công nghệ này trước đó chưa từng có trong ngành, giúp nâng mức tự động hóa và hiệu quả sử dụng nhiệt trong sản xuất gạch ngói cao cấp, biến viên gạch, viên ngói tưởng quen thuộc thành sản phẩm kỹ thuật chính xác.
Từ nền tảng đó, doanh nghiệp đã sản xuất viên ngói đất sét nung kích thước 500 x 300 mm đạt Kỷ lục Thế giới năm 2020, rồi tiếp tục xác lập Kỷ lục Thế giới cho viên gạch Cotto men Granite lớn nhất thế giới vào tháng 8/2025, tự phá kỷ lục của chính mình. Một sản phẩm khác – gạch Cotto–Granite tiết kiệm năng lượng – giành Giải Grand Prize và Giải đặc biệt tại Triển lãm SIIF 2025 ở Seoul. Ngày 31/12/2021, một công trình của Gốm Đất Việt được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ, khẳng định gốm nung không còn là “đồ thủ công hạng hai”.
Thách thức từ vật liệu mới và câu trả lời mang tên sản xuất xanh
Thành công không che khuất được những sức ép mà chính Nguyễn Quang Mâu nhìn nhận rất tỉnh táo. Ngành vật liệu xây dựng, đặc biệt gạch ngói đất sét nung, đang chịu áp lực kép: nhu cầu ngói đất nung truyền thống giảm, trong khi nhiều công trình được khuyến khích dùng vật liệu không nung, mái bằng hoặc mái tôn. Cùng lúc, các doanh nghiệp sản xuất ceramic và granite bước vào sân chơi ngói, làm cạnh tranh thêm gay gắt.
Ông không tô hồng thực tế đó, nhưng cũng không chấp nhận lùi. Theo ông, xu hướng lớn sắp tới là sản xuất phải gắn với công nghệ, tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí, nâng cao chất lượng và đáp ứng yêu cầu môi trường. Với Gốm Đất Việt, câu trả lời là tiếp tục cơ giới hóa, tự động hóa, phát triển ngói màu, ngói hình, gạch công nghệ cao nhưng vẫn giữ nền tảng ngành đất nung Việt Nam. Ông xác định rõ: sản xuất xanh, phát triển bền vững và bảo vệ môi trường là con đường tất yếu nếu doanh nghiệp muốn tồn tại và vươn ra thị trường quốc tế.
Di sản lớn nhất: một triết lý học và làm cho thế hệ sau
Điều ám ảnh Nguyễn Quang Mâu không phải là bao nhiêu kỷ lục đã được ghi nhận, mà là câu hỏi: sau mình, gốm thủ công Việt sẽ sống thế nào trong thời đại tự động hóa. Ông thẳng thừng bác bỏ suy nghĩ khoa học công nghệ đối lập với nghề truyền thống, xem đó là định kiến làm nghèo gốm Việt Nam truyền thống. Với ông, máy móc chỉ vô nghĩa nếu thiếu những con người có trình độ và bản lĩnh để làm chủ, để thổi hồn vào đất sét.
Câu nói “còn sức là còn cống hiến” của ông không phải khẩu hiệu. Nó là lời nhắc cho lớp trẻ trong ngành gốm: bằng khen, giải thưởng, danh xưng Anh hùng Lao động chỉ là hệ quả phụ của một thái độ lao động nghiêm túc, học suốt đời và dám nghĩ lớn. Thế hệ nghệ nhân gốm nung tiếp theo nếu muốn gốm Việt không bị gạt khỏi bàn chơi toàn cầu, cần đi tiếp con đường ông đã mở: bắt đầu từ đất sét làng nghề, bước qua phòng thí nghiệm, và kết thúc trên các công trình đạt chuẩn quốc tế.
