Một định nghĩa sống động về nghệ nhân gốm truyền thống thời công nghệ
Nghệ nhân gốm truyền thống thời công nghệ là người vừa gìn giữ kỹ nghệ lò gốm cha ông, vừa chủ động học hỏi khoa học, làm chủ công nghệ gốm sứ hiện đại để biến đất sét nung Việt thành vật liệu xây dựng chất lượng cao, cạnh tranh trên thị trường quốc tế, đồng thời dẫn dắt doanh nghiệp đi theo con đường sản xuất xanh, bền vững. Hình mẫu ấy được nhìn thấy rõ nhất ở Anh hùng Lao động Nguyễn Quang Mâu – người đã gắn bó hơn nửa thế kỷ với ngành gốm sứ xây dựng, nhưng vẫn nói về nghề với sự say mê của một người thợ đang ở tuổi đôi mươi.
Điều đáng nói là ông không bước ra từ giảng đường đại học mà từ lò gạch quê nghèo. Học hết lớp 7 rồi phải nghỉ để phụ giúp gia đình, con đường học hành chính quy của ông dừng lại rất sớm. Nhưng thay vì chấp nhận giới hạn, ông xem cuộc đời làm nghề như một trường học không có ngày bế giảng: “Tôi luôn cháy bỏng khát khao tự học không học trường lớp, nhưng học ở thực tế, học từ đồng nghiệp, bạn bè, công nhân”.
Tự học suốt đời: từ người thợ lớp 7 đến nhà sáng tạo công nghệ gốm sứ
Nếu phải rút ra một bài học cốt lõi từ hành trình của Nguyễn Quang Mâu, đó là: bằng tự học nghiêm túc và bền bỉ, một người thợ gốm chỉ học hết lớp 7 vẫn có thể trở thành người đồng sáng tạo công nghệ gốm sứ mới, góp phần đưa gốm Việt Nam thế giới. Ở tuổi đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với ngành gốm sứ xây dựng, ông vẫn đi làm, vẫn nói về nghề, về công nghệ, về đào tạo con người như thể mình đang giữa hành trình chứ không phải cuối chặng đường.
Điều đáng suy ngẫm là ông khởi nghiệp Gốm Đất Việt sau khi… nghỉ hưu. Thay vì nghỉ ngơi, ông bắt đầu lại với một câu hỏi rất “đời”: làm sao biến đất sét nung – thứ vật liệu vốn bị xem là thô mộc – thành vật liệu xây dựng hiện đại, chất lượng cao. Ông hiểu rõ, ý tưởng mà không có người lái sẽ chỉ nằm trên giấy; vì vậy ông chủ động tìm đến các chuyên gia, nhà khoa học, tạo nên đội ngũ đủ mạnh để biến ý tưởng thành công nghệ, thành sản phẩm thật sự bước ra thị trường.
Khoa học công nghệ: chiếc cầu nối đất sét nung Việt với tiêu chuẩn quốc tế
Điểm khác biệt lớn nhất giữa Nguyễn Quang Mâu và nhiều nghệ nhân gốm truyền thống khác là ông không xem công nghệ gốm sứ như kẻ đối lập, mà như công cụ nâng hạng nghề truyền thống. Một trong những bước ngoặt quan trọng của Gốm Đất Việt là việc thực hiện thành công công nghệ nghiền khô siêu mịn – công nghệ trước đó chưa từng có, giúp nâng cao mức độ tự động hóa và hiệu quả sử dụng nhiệt trong sản xuất gạch ngói cao cấp. Chính bước tiến này đã cho thấy đất sét nung Việt không bị bó buộc trong hình ảnh “gạch ngói quê” mà có thể trở thành vật liệu công nghiệp đồng đều, bền, chất lượng cao.
Từ nền tảng công nghệ đó, Gốm Đất Việt sản xuất được viên ngói đất sét nung kích thước 500 x 300 mm, đạt Kỷ lục Thế giới năm 2020. Tháng 8/2025, doanh nghiệp tiếp tục xác lập Kỷ lục Thế giới với viên gạch Cotto men Granite lớn nhất, tự phá kỷ lục của chính mình. Quan trọng hơn mọi con số kỷ lục, theo ông, là cảm giác lần đầu thấy sản phẩm từ đất sét nung Việt đứng ngang hàng với hàng ngoại trên cùng sân chơi; đó là lúc ông tin rằng “khi đã có công nghệ, có bằng sáng chế, có tiêu chuẩn, chúng tôi đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm nhập khẩu hay ngoại”.
Đưa gốm Việt Nam thế giới: giải thưởng chỉ là cột mốc, không phải đích đến
Con đường đưa gốm Việt Nam thế giới của Nguyễn Quang Mâu không được trải hoa hồng, nhưng lại được đánh dấu bằng hàng loạt cột mốc đáng tự hào. Sản phẩm Gạch Cotto - Granite tiết kiệm năng lượng của Gốm Đất Việt giành Giải Grand Prize và Giải đặc biệt của Viện Nghiên cứu và Sáng chế Iran tại Triển lãm Quốc tế về Sáng tạo Khoa học và Công nghệ SIIF 2025 ở Seoul, Hàn Quốc. Trước đó, các công trình của đơn vị ông liên tiếp giành giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam VIFOTEC các năm 2020, 2022 và 2023; ngày 31/12/2021, một công trình được Chủ tịch nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ.
Năm 2025, ông được vinh danh Giải Cống hiến trong khuôn khổ Giải thưởng Nhân tài Đất Việt. Ông nói thẳng: giải thưởng mang lại niềm vui và niềm tự hào, nhưng cũng là trách nhiệm nặng nề hơn. “Còn sức là còn cống hiến” – câu nói ấy không phải khẩu hiệu, mà là thái độ sống của một người thợ gốm từng phải rời trường từ lớp 7, nay vẫn bền bỉ nói về công nghệ, về sản phẩm mới và về thế hệ kế cận với tâm thế đang tiếp tục hành trình, chứ không phải dừng lại ở hào quang.
Thách thức mới: bảo vệ đất sét nung Việt bằng sản xuất xanh và đổi mới liên tục
Nhìn từ bên ngoài, người ta dễ nghĩ hành trình đưa đất sét nung Việt ra thế giới đã hoàn thành; nhưng chính Nguyễn Quang Mâu lại là người nói nhiều nhất về thách thức. Ông thẳng thắn chỉ ra rằng ngành vật liệu xây dựng, đặc biệt là gạch ngói đất sét nung, đang đối mặt không ít sức ép. Nhu cầu ngói đất nung truyền thống giảm, trong khi nhiều công trình được khuyến khích sử dụng vật liệu không nung, mái bằng hoặc mái tôn; cùng lúc, các doanh nghiệp sản xuất ceramic, granite tham gia sản xuất ngói, tạo thêm sức ép cạnh tranh.
Câu trả lời của ông không phải than phiền, mà là chiến lược: tiếp tục đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, phát triển các sản phẩm mới như ngói màu, ngói hình, gạch công nghệ cao nhưng vẫn giữ nền tảng ngành đất nung Việt Nam. Ông nhấn mạnh, xu hướng lớn thời gian tới là sản xuất gắn với công nghệ, tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí, nâng cao chất lượng và đáp ứng yêu cầu môi trường. “Chúng tôi xác định sản xuất xanh, phát triển bền vững và bảo vệ môi trường là con đường tất yếu nếu doanh nghiệp muốn tồn tại và vươn ra thị trường quốc tế” – đó là lời nhắc không chỉ cho Gốm Đất Việt, mà cho mọi doanh nghiệp gốm Việt đang muốn đi xa.
