Từ tỉnh công nghiệp thành thành phố trực thuộc: bước ngoặt không thể quay đầu
Bắc Ninh hướng tới trở thành một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm với khả năng dung nạp hơn 10 triệu dân, dựa trên quy hoạch tổng thể đến 2050 và tầm nhìn 2075, trong đó hạ tầng giao thông quy mô lớn và tái cấu trúc không gian phát triển đóng vai trò trục xương sống cho quá trình chuyển đổi từ trung tâm công nghiệp sang đô thị hiện đại.
Nghị quyết thành lập Bắc Ninh thành phố trực thuộc Trung ương có hiệu lực ngày 20/9, đưa địa phương này trở thành thành phố trực thuộc thứ 9 của cả nước, trên toàn bộ địa giới tỉnh với 99 đơn vị hành chính cấp xã. Đây không chỉ là thay đổi biển hiệu hành chính. Bắc Ninh đang tuyên bố mình muốn bước ra khỏi vai trò “công xưởng vệ tinh” của Hà Nội để trở thành một cực đô thị độc lập, có sức cạnh tranh khu vực. Động thái công bố quy hoạch tổng thể đô thị Bắc Ninh đến năm 2050, tầm nhìn 2075 và được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại I là bước hợp thức hóa tham vọng đó. Vấn đề là: hệ thống hạ tầng và thể chế có kịp chạy theo tốc độ của tham vọng này hay không?
Quy hoạch tổng thể 2050: từ đô thị loại I tới thành phố 10 triệu dân
Quy hoạch tổng thể 2050 của Bắc Ninh không phải là bản vẽ tô màu lại một đô thị công nghiệp, mà là đề án tái định nghĩa phát triển đô thị Bắc Ninh theo mô hình đa cực, đa trung tâm, với các hành lang giao thông chiến lược và cụm trung tâm động lực, hướng tới một cấu trúc đô thị mở, gắn tăng trưởng với chất lượng sống và khả năng cạnh tranh khu vực.
Theo quy hoạch chung, Bắc Ninh phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm với ba tiểu vùng phát triển, bốn hành lang và sáu cụm trung tâm động lực, cùng hệ thống 12 đô thị đạt tiêu chí loại II. Mục tiêu được ghi rõ: đến 2050 trở thành thành phố đáng sống, đạt đẳng cấp khu vực châu Á, và đến 2075 là đô thị lớn, thịnh vượng, phát triển bền vững với khả năng dung nạp trên 10 triệu dân. Nói cách khác, Bắc Ninh đang tự đặt mình vào nhóm những siêu đô thị trong tương lai. Đây là tham vọng lớn, nhưng cũng là cam kết dài hạn buộc chính quyền phải gắn tăng trưởng với quy hoạch bài bản, thay vì mở rộng công nghiệp bằng mọi giá như trước.
Gia Bình: sân bay quốc tế và phép thử kết nối quốc tế Bắc Ninh
Chiến lược kết nối quốc tế Bắc Ninh xoay quanh Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, được quy hoạch như “mắt xích” trung tâm trong vùng phát triển thương mại, dịch vụ và logistics phía Nam, gắn với định hướng hình thành đô thị hàng không, thương mại quốc tế và logistics hàng không, thay vì chỉ là một sân bay bổ sung công suất.
Quy mô khoảng 1.960 ha, Gia Bình được định hướng thành sân bay lớn nhất miền Bắc về quy hoạch, lớn thứ hai cả nước, với công suất dự kiến 30 triệu hành khách và 1,6 triệu tấn hàng hóa vào năm 2030, tăng lên 50 triệu hành khách và 2,5 triệu tấn hàng hóa năm 2050. Đây là trục hạ tầng chiến lược để Bắc Ninh chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào công nghiệp sang cấu trúc kết hợp công nghiệp công nghệ cao – đô thị – dịch vụ – logistics – thương mại quốc tế. Tuy nhiên, “siêu sân bay” chỉ thực sự có ý nghĩa nếu mạng lưới đường cao tốc, đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị và cả khung thể chế logistics được triển khai đúng tiến độ. Nếu không, Gia Bình có nguy cơ trở thành dự án biểu tượng hơn là động cơ tăng trưởng.
Mở rộng không gian vùng và bài toán cạnh tranh khu vực
Chiến lược mở rộng không gian phát triển của Bắc Ninh đặt mục tiêu biến cửa ngõ phía Bắc Hà Nội thành một cực tăng trưởng mới trong tam giác Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh, thay vì chấp nhận vai trò tỉnh vệ tinh cung ứng đất công nghiệp giá rẻ. Hành lang Đông – Tây phía Nam sông Đuống được định hướng liên kết Đông Anh với Gia Thuận, Hải Dương và Hạ Long thông qua tuyến đường nối sân bay Gia Bình kéo dài và đường sắt tốc độ cao.
Theo định hướng, Gia Bình sẽ kết nối trực tiếp với Hà Nội bằng đường cao tốc, đường sắt đô thị và đường sắt quốc gia, tạo thêm một đầu mối hàng không lớn phía Đông Bắc Thủ đô. Cùng với việc được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại I và tiến trình xây dựng thành phố trực thuộc Trung ương, Bắc Ninh có cơ hội “bước lên sân chơi mới” nếu tận dụng tốt vị trí nằm giữa các cực kinh tế lớn. Nhưng cạnh tranh khu vực sẽ khốc liệt: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh đều theo đuổi chiến lược logistics và dịch vụ cao cấp. Nếu Bắc Ninh không kịp nâng tầm chất lượng hạ tầng, nguồn nhân lực và quản trị đô thị, lợi thế địa lý có thể bị triệt tiêu rất nhanh.
Cơ hội và rủi ro của một siêu đô thị tương lai
Trong quy hoạch tổng thể 2050, Bộ Xây dựng nhấn mạnh Bắc Ninh phải gắn tăng trưởng đô thị với phát triển kinh tế – xã hội, đảm bảo quốc phòng – an ninh, khai thác các động lực mới như sân bay Gia Bình, khu kinh tế đặc biệt Kép, khu thương mại tự do Gia Bình và hệ thống các đô thị động lực, đồng thời quản lý chặt quỹ đất, ưu tiên hạ tầng xanh, không gian công cộng, các thiết chế văn hóa, giáo dục, y tế, và bảo tồn bản sắc Kinh Bắc.
Tham vọng trở thành thành phố đáng sống ở châu Á rồi siêu đô thị 10 triệu dân buộc Bắc Ninh phải chọn con đường phát triển bền vững thay vì chạy theo tăng trưởng ngắn hạn. Đô thị đa cực chỉ hiệu quả nếu giao thông công cộng, TOD, hạ tầng số, năng lượng xanh và các giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu được triển khai đồng bộ. Bắc Ninh đang ở ngã ba: hoặc trở thành hình mẫu chuyển đổi từ tỉnh công nghiệp sang đô thị hiện đại, hoặc sa vào “bẫy quy hoạch” với những siêu dự án hạ tầng không được tích hợp vào đời sống đô thị. Câu trả lời sẽ phụ thuộc vào cách thành phố trực thuộc trẻ nhất cả nước biến bản quy hoạch thành các quyết định hàng ngày trong quản trị và đầu tư.
