Vượt khó học tập: thành tích xuất sắc giữa thiếu thốn
Học sinh nghèo vượt khó là những em sinh ra trong điều kiện thiếu thốn vật chất, nhiều em mồ côi hoặc sống trong gia đình lao động bấp bênh, nhưng vẫn kiên trì đến trường, kết hợp học tập với làm việc vặt để trang trải chi phí giáo dục, đạt thành tích học sinh khá, giỏi hay xuất sắc và nuôi dưỡng khát vọng đổi đời qua con đường học vấn. Suốt 12 năm học, Nguyễn Bảo Trân ở Lai Vung, Đồng Tháp luôn đạt danh hiệu học sinh giỏi, xuất sắc, lại là thành viên đội tuyển hóa, đoạt giải khuyến khích học sinh giỏi cấp tỉnh và giải thưởng ý tưởng khởi nghiệp với sản phẩm kẹo quýt sen. Một nữ sinh Quảng Trị là Trần Thị Hoài Thương, dù mồ côi cha, mẹ bỏ đi, vẫn giữ vững danh hiệu khá, giỏi trong suốt 12 năm phổ thông. Những câu chuyện đó cho thấy năng lực học tập của học sinh mồ côi học giỏi không hề thua kém bất kỳ ai, điều họ thiếu là một hệ thống hỗ trợ tài chính giáo dục ổn định và công bằng.
Khi học phí trở thành ngưỡng cửa: những lá đơn đầy nước mắt
Điểm chung của nhiều học sinh mồ côi học giỏi là năng lực và nghị lực thì có thừa, nhưng học phí lại trở thành bức tường cao hơn cả đề thi. Mẹ của Bảo Trân nhận may bao tay gia công tại nhà với thu nhập khoảng 100.000 đồng mỗi ngày; thế nhưng khoản tiền hơn 13 triệu đồng cho học phí và sinh hoạt đầu năm là bài toán vượt quá sức của cả hai mẹ con. Trân phải chủ động liên hệ nhà trường xin hoãn đóng học phí và làm hồ sơ gửi chương trình "Tiếp sức đến trường" để mong giảm gánh nặng cho mẹ. Tương tự, Hoài Thương sau khi thi tốt nghiệp đã lập tức vào TP.HCM làm thêm tại một quán gà rán và hamburger trên đường Quang Trung để kiếm tiền đóng học phí. Theo thông báo nhập học, số tiền phải nộp là 11.875.575 đồng, nên Thương chỉ có thể nộp trước 5.875.000 đồng và viết đơn xin gia hạn đến hết tháng 9 mới đóng tiếp khoảng 6 triệu đồng còn lại. Những lá đơn xin gia hạn, hoãn học phí không chỉ là yêu cầu hành chính, mà là lời cầu cứu của những người trẻ đang cố bám lấy giảng đường.
Làm việc vặt nuôi giấc mơ: trẻ em và gánh nặng kinh tế gia đình
Đằng sau danh hiệu học sinh giỏi là những ca làm thêm dài và đôi bàn tay trẻ con chai sần. Hè lớp 11, Bảo Trân xin mẹ đi làm ở xưởng may gần nhà, phân loại vải, sắp xếp hàng thành phẩm để có thêm tiền phụ mẹ. Trước đó, mẹ em phải chặt mót từng bó củi khô ngoài vườn chất trước hiên nhà để tiết kiệm chi phí nấu nướng. Đến năm lớp 10, Hoài Thương đã tự bắt xe vào TP.HCM làm vệ sinh công nghiệp, mỗi ngày nhận 300.000 đồng, làm gần một tháng rồi mang toàn bộ số tiền về cho ông bà dành đóng học phí năm mới. Ở một góc thành phố khác, em Bảo Châu – con cả trong gia đình có tám anh chị em – ngày thường đi học, cuối tuần xin làm việc vặt quanh xóm để kiếm tiền giúp cha mẹ nuôi em. Dù vậy, Châu vẫn đảm bảo đi học đều và luôn đạt danh hiệu học sinh xuất sắc. Mô hình "vừa học vừa làm" của các em không phải lựa chọn phát triển kỹ năng, mà là giải pháp sinh tồn trước chi phí giáo dục ngày càng cao.
Vai trò của tổ chức xã hội: tiếp sức học sinh, nhưng chưa đủ
Trong bức tranh thiếu thốn ấy, những chương trình tiếp sức học sinh từ các tổ chức xã hội là điểm sáng hiếm hoi, nhưng chưa đủ thay thế một hệ thống hỗ trợ tài chính giáo dục mang tính quyền lợi. Bảo Trân được cố vấn học tập hướng dẫn làm hồ sơ gửi chương trình "Tiếp sức đến trường" để xin hoãn đóng học phí và tìm nguồn hỗ trợ. Chính người thân của Hoài Thương cũng gửi gắm mong muốn em nhận được sự hỗ trợ từ chương trình này khi phải tự xoay xở giữa TP.HCM. Ở TPHCM, một chương trình tuyên dương 149 học sinh nghị lực đã biểu dương 56 em có thành tích tốt và trao học bổng cho 93 em có hoàn cảnh khó khăn, mỗi em nhận 2 triệu đồng và phần quà trị giá 1 triệu đồng. Theo lãnh đạo hội tổ chức, mục tiêu là ghi nhận nỗ lực, tiếp thêm động lực và lan tỏa trách nhiệm cộng đồng trong việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em. Những khoản học bổng và lời động viên này quan trọng vì chúng công nhận học sinh nghèo vượt khó không phải là ngoại lệ, mà là nhóm đối tượng cần được thiết kế chính sách dài hạn chứ không chỉ hỗ trợ theo phong trào.
Từ câu chuyện cá nhân đến yêu cầu chính sách
Ba câu chuyện – Bảo Trân ở Đồng Tháp, Hoài Thương ở Quảng Trị và Bảo Châu ở TPHCM – phác họa rõ một thực tế: học sinh nghèo vượt khó đang tự gánh phần việc đáng lẽ hệ thống phải chia sẻ. Các em đi làm từ rất sớm, xin gia hạn học phí, chấp nhận giấc ngủ ít đi để điểm số không giảm, trong khi các gói hỗ trợ tài chính giáo dục hiện xuất hiện rời rạc và phụ thuộc vào thiện chí nhiều hơn là quyền được hưởng. Nếu một nữ sinh mồ côi phải viết đơn "xin khất" học phí, chúng ta không thể nói hệ thống đã bảo vệ hết học sinh yếu thế. Khi một em phải chứng minh mình "xứng đáng" với từng suất học bổng nhỏ, thay vì được tự động miễn giảm học phí theo hoàn cảnh, thì tinh thần tiếp sức học sinh vẫn còn mang màu sắc cứu trợ hơn là bảo đảm công bằng. Kết luận công bằng nhất dành cho những em như Trân, Thương, Châu không phải là lời khen "giỏi quá", mà là một chính sách học phí và hỗ trợ dài hạn, để nghị lực của các em được dùng cho học tập và sáng tạo, chứ không tiêu hao vào cuộc chạy đua trả tiền trường.
