Tuổi xế chiều không lương hưu: khi ký ức vàng bị định giá quá rẻ
Tuổi xế chiều của những nhạc sĩ lão thành không có lương hưu là thực trạng khi các nghệ sĩ đã cống hiến cả đời cho nghệ thuật nhưng lại bước vào đoạn cuối cuộc đời với sự bấp bênh tài chính, phụ thuộc vào hỗ trợ tối thiểu và lòng hảo tâm, phơi bày khoảng trống của hệ thống an sinh vốn chưa thiết kế đầy đủ cho giới biểu diễn chuyên nghiệp. Đó không chỉ là câu chuyện cá nhân của 5 nghệ sĩ lão thành ở một trung tâm dưỡng lão, mà là tấm gương phản chiếu cách chúng ta đối xử với ký ức văn hóa của chính mình. Khi xã hội tôn vinh họ trên sân khấu, nhưng để họ chắt chiu từng đồng trợ cấp ngoài ánh đèn, chúng ta phải thành thật với câu hỏi: chúng ta đã trả công xứng đáng cho những người gìn giữ linh hồn âm nhạc chưa?
Năm nghệ sĩ lão thành ở Trung tâm Dưỡng lão Thị Nghè: sống bằng trợ cấp, không bằng lương hưu
Thông tin 5 nghệ sĩ lão thành ở Trung tâm Dưỡng lão Thị Nghè đều không có lương hưu không chỉ gây chạnh lòng mà còn cho thấy một cơ chế đã bỏ quên cả một thế hệ. Phần lớn nghệ sĩ sân khấu thế hệ trước hoạt động tự do, không làm việc cố định trong một cơ quan, đơn vị hay tổ chức có chế độ tiền lương và bảo hiểm xã hội ổn định. Sau này, họ cũng không tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, nên không đáp ứng điều kiện hưởng chế độ hưu trí. Dù TPHCM đang hỗ trợ mỗi nghệ sĩ tại Trung tâm Dưỡng lão Thị Nghè 2,65 triệu đồng/người/tháng và chăm sóc miễn phí trọn đời, khoản hỗ trợ ấy là nhân văn nhưng vẫn mang tính “chữa cháy” hơn là một chính sách an sinh được thiết kế từ gốc. Xã hội đã thụ hưởng tiếng hát, vai diễn của họ trong thời hoàng kim, nhưng không xây dựng được một lối ra an toàn cho họ ở tuổi xế chiều.
| Khía cạnh | Thực trạng | Hệ quả |
|---|---|---|
| Hình thức làm nghề | Hoạt động tự do, không biên chế ổn định | Không được đóng bảo hiểm bắt buộc |
| Bảo hiểm xã hội | Không tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện | Không đủ điều kiện hưởng lương hưu |
| Nguồn sống hiện tại | Nhận hỗ trợ 2,65 triệu đồng/người/tháng | Đời sống chỉ ở mức tạm đủ, phụ thuộc ngân sách |
| Chăm sóc sức khỏe | Được trung tâm dưỡng lão chăm sóc miễn phí trọn đời | Có nơi nương tựa nhưng thiếu tự chủ tài chính |
Nhạc sĩ Trần Tiến: thế hệ hiến dâng cho Tổ quốc, học cách “buông” trước biển
Nhìn vào tuổi 79 của nhạc sĩ, ca sĩ Trần Tiến, người dọn về Vũng Tàu đã 17 năm để tận hưởng biển cả ở tuổi 79, ta thấy rõ một tâm thế khác: chấp nhận vô thường, nhưng không quên căn cước. Ông sinh năm 1947 tại Hà Nội, là một trong những cây đại thụ tiêu biểu của nền tân nhạc Việt Nam hiện đại. Trong chương trình trò chuyện, ông nhắc lại lời thế hệ mình: “Thế hệ của chúng tôi đã chiến đấu và quyết tâm rằng chết thì chết nhưng Tổ quốc phải sống”. Giờ đây, đứng trước biển, ông hát về chữ “Buông”, về việc biết tha thứ và sống hiền hơn. Nhưng phía sau triết lý buông bỏ là một thực tế chua chát: nhiều đồng nghiệp cùng thời với ông không có được cái an nhiên tài chính ở tuổi xế chiều như cách họ xứng đáng. Sự thanh thản cá nhân không thể che đi câu hỏi xã hội: vì sao một thế hệ đã “đặt Tổ quốc lên trước mạng sống” lại không có một lớp an sinh tương xứng?
Khoảng trống an sinh cho nghệ sĩ cổ điển và nhạc sĩ lão thành: lỗi không chỉ ở quá khứ
Lý do các nghệ sĩ lão thành không có lương hưu đã rõ: cơ chế bảo hiểm xã hội gắn chặt với biên chế và hợp đồng lao động, trong khi phần lớn nghệ sĩ sân khấu thế hệ trước hoạt động tự do. Nhưng nếu đổ hết cho “đặc thù nghề nghiệp”, chúng ta sẽ dùng quá khứ để hợp thức hóa bất công hiện tại. Hệ thống an sinh của chúng ta đã chậm thích ứng với mô hình lao động sáng tạo, nơi nghệ sĩ không làm việc 8 giờ ở một cơ quan mà sống bằng dự án, hợp đồng biểu diễn, thù lao sáng tác. Khoảng trống đó khiến ngay cả khi Nhà nước, hội nghề nghiệp và các mạnh thường quân cố gắng hỗ trợ, mọi việc vẫn mang dáng dấp phong trào: mở trung tâm dưỡng lão, lập quỹ hỗ trợ, tổ chức đêm diễn gây quỹ… mà chưa có một “đường ống” an sinh được thiết kế riêng cho nghệ sĩ cổ điển, nhạc sĩ lão thành, những người gắn đời mình với một dòng chảy văn hóa dài lâu.
Tôn vinh bằng lời ca là chưa đủ: cần tôn vinh bằng chính sách
Khi khán phòng đứng dậy vỗ tay trước một nhạc sĩ lão thành, chúng ta dễ tin rằng sự tôn trọng tinh thần là phần thưởng xứng đáng. Nhưng năm nghệ sĩ lão thành ở một trung tâm dưỡng lão không có lương hưu nhắc chúng ta rằng tôn vinh chỉ có ý nghĩa khi đi kèm trách nhiệm vật chất. Những khoản hỗ trợ hằng tháng và chăm sóc miễn phí trọn đời là đáng quý, song chỉ chạm đến những trường hợp may mắn được “lọt vào” hệ thống chăm sóc hiện tại. Điều cần hơn là một cuộc đối thoại nghiêm túc về bảo hiểm xã hội linh hoạt cho lao động sáng tạo, về việc khuyến khích nghệ sĩ tham gia bảo hiểm tự nguyện từ khi còn trẻ, và về cơ chế đãi ngộ đặc biệt cho những người có đóng góp văn hóa lớn. Nếu chúng ta không kịp thiết kế những đường ray an sinh mới, thì các thế hệ nghệ sĩ tiếp theo vẫn sẽ bước vào tuổi xế chiều với cùng nỗi lo cơm áo, trong khi di sản họ để lại tiếp tục được tán dương.
