Hợp tác cần bắt đầu từ những rào cản thực tế
Hợp tác giáo dục vùng khó là việc các quốc gia chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực để trẻ em ở nơi xa trung tâm có cơ hội học tập tốt hơn, bất kể địa hình hay khoảng cách. Đại sứ Việt Nam tại Timor-Leste Phạm Bình Đàm đã làm việc với Bộ trưởng Giáo dục nước này, Dulce de Jesus Soares, để trao đổi các hướng hợp tác; cuộc gặp góp phần cụ thể hóa Bản ghi nhớ hợp tác giáo dục Việt Nam - Timor-Leste ký tại Hà Nội ngày 9/6/2026.
Đây là cuộc trao đổi đúng trọng tâm: trước khi nói đến công nghệ hay chương trình mới, cần nhìn vào trở ngại khiến trẻ em khó đến lớp và giáo viên khó tiếp cận học sinh. Timor-Leste có địa hình chủ yếu là đồi núi, nhiều cộng đồng sống rải rác ở vùng cao, xa trung tâm. Theo Ngân hàng Thế giới, khoảng 35% diện tích nước này nằm ở độ cao trên 1.000m. Địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn, nhất là mùa mưa, khiến việc xây trường, bố trí giáo viên và bảo đảm cơ hội học tập trở nên phức tạp. Vì vậy, kinh nghiệm Việt Nam chỉ có giá trị khi được điều chỉnh theo điều kiện địa phương.
Kinh nghiệm Việt Nam là điểm tựa, không phải khuôn mẫu
Đại sứ Phạm Bình Đàm chia sẻ kinh nghiệm tổ chức giáo dục ở miền núi, vùng sâu, vùng xa của Việt Nam và giới thiệu mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học, trung học cơ sở tại các xã biên giới. Cách làm này kết hợp đầu tư cơ sở vật chất, điều kiện học tập và sinh hoạt với nguồn lực từ Nhà nước, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng. Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Si Pa Phìn, tỉnh Điện Biên, được nêu như một ví dụ về nỗ lực bảo đảm điều kiện học tập cho trẻ em vùng biên.
Bài học đáng chú ý không nằm ở việc sao chép nguyên mô hình, mà ở cách gắn hạ tầng trường học với hỗ trợ đời sống và huy động nhiều bên. Timor-Leste có thể tham khảo kinh nghiệm ấy để tìm giải pháp phù hợp với từng địa bàn, thay vì kỳ vọng một phương án duy nhất sẽ giải quyết mọi khoảng cách. Bộ trưởng Soares bày tỏ quan tâm đến kinh nghiệm quản lý trường học, kiểm tra, đánh giá và đổi mới giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm. Đây là những lĩnh vực thiết thực, có thể bổ trợ cho mục tiêu mở rộng tiếp cận giáo dục.
Lớp học số có thể nối khoảng cách, nếu hạ tầng theo kịp
Lớp học số được nêu như một hướng hợp tác tiềm năng, nhất là khi thiếu giáo viên và học liệu là những trở ngại ở các địa bàn khó tiếp cận. Mô hình dạy học từ xa có thể kết nối giáo viên chuyên môn với học sinh qua hạ tầng viễn thông và nền tảng giáo dục số; nhiều trường cùng tiếp cận nguồn giáo viên, học liệu, đồng thời giáo viên địa phương có thêm cơ hội nâng cao năng lực. Với học sinh, lợi ích cụ thể là được tiếp cận bài giảng và tài liệu mà địa lý trước đây khiến các em khó có được.
Tuy nhiên, kết nối trực tuyến không thể thay thế toàn bộ trường lớp, giáo viên tại chỗ hay những điều kiện học tập căn bản. Đề xuất hợp lý là để Chính phủ Timor-Leste chủ trì, xác định nhu cầu và địa bàn; đối tác phát triển hỗ trợ nguồn lực; doanh nghiệp viễn thông, trong đó có Telemor, có thể tham gia về kết nối và công nghệ. Các cơ quan, chuyên gia và doanh nghiệp giáo dục Việt Nam có thể chia sẻ chuyên môn, học liệu và hỗ trợ kỹ thuật. Cách phân công này giữ vai trò quyết định ở nước sở tại, yếu tố cần thiết để chương trình có thể duy trì lâu dài.
Thí điểm trước, mở rộng sau
Thời điểm này còn gắn với kế hoạch mở rộng dạy tiếng Anh: Timor-Leste dự kiến đưa môn học vào lớp 5 và lớp 6 từ năm 2027, thay vì bắt đầu từ lớp 7 như hiện nay, nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập khu vực sau khi trở thành thành viên chính thức của ASEAN. Bộ trưởng Soares cho biết việc này gặp khó về giáo viên và học liệu, đồng thời đánh giá lớp học từ xa là hướng hợp tác triển vọng. Tiếng Anh vì thế có thể là môn được ưu tiên nghiên cứu, nhưng cần xác định rõ nhu cầu và điều kiện thực tế trước khi chọn nội dung.
Hai bên đã thảo luận khả năng chọn một số trường ở địa bàn khó khăn để nghiên cứu thí điểm. Các bước trước mắt gồm khảo sát nhu cầu, đánh giá hạ tầng, xác định nội dung giảng dạy và kết nối đối tác tham gia. Đây là trình tự thận trọng hơn việc triển khai đồng loạt: một chương trình thử nghiệm có thể làm rõ liệu kết nối có ổn định, học liệu có phù hợp và giáo viên địa phương có được hỗ trợ đúng mức hay không. Thành công của hợp tác giáo dục sẽ được đo bằng việc trẻ em học được gì và cơ hội học tập có mở rộng bền vững hay không, chứ không chỉ bằng số lớp được kết nối.
Thông điệp đáng giữ lại là kinh nghiệm Việt Nam có thể mở thêm lựa chọn cho giáo dục vùng khó của Timor-Leste, còn lớp học số chỉ phát huy tác dụng khi được thiết kế theo nhu cầu địa phương và có kế hoạch duy trì. Bắt đầu nhỏ, đánh giá công khai rồi mới mở rộng sẽ giúp hai bên biến trao đổi thành cơ hội học tập cụ thể cho trẻ em vùng xa.
