Hợp tác giáo dục phải bắt đầu từ nhu cầu thực tế
Hợp tác giáo dục Việt Nam–Timor-Leste là nỗ lực chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực để giúp trẻ em ở những địa bàn khó tiếp cận có cơ hội học tập tốt hơn, từ trường lớp đến giáo viên và học liệu. Đại sứ Việt Nam tại Timor-Leste Phạm Bình Đàm đã làm việc với Bộ trưởng Giáo dục Dulce de Jesus Soares để trao đổi các hướng hợp tác; cuộc gặp cụ thể hóa Bản ghi nhớ hợp tác giáo dục hai nước ký tại Hà Nội ngày 9/6/2026. Đây là bước đi đáng chú ý, nhưng giá trị của nó sẽ được quyết định không phải bởi số sáng kiến được nêu ra, mà bởi khả năng biến trao đổi thành hỗ trợ thiết thực cho học sinh. Với giáo dục vùng khó, giải pháp phải xuất phát từ địa hình, nhân lực và điều kiện học tập tại từng cộng đồng.
Thách thức ở Timor-Leste không nhỏ: địa hình chủ yếu là đồi núi, dân cư phân tán tại các vùng cao và xa trung tâm; khoảng 35% diện tích nước này nằm ở độ cao trên 1.000m, theo Ngân hàng Thế giới. Đường sá khó đi, nhất là mùa mưa, khiến việc xây trường, bố trí giáo viên và bảo đảm trẻ đến lớp trở nên phức tạp. Vì thế, kinh nghiệm Việt Nam ở miền núi, vùng sâu và vùng biên có thể gợi mở hướng làm, nhưng không nên được sao chép nguyên mẫu. Bài học quan trọng hơn là kết hợp cơ sở vật chất với cách tổ chức phù hợp và sự tham gia của chính quyền, cộng đồng.
Kinh nghiệm trường nội trú cần đi cùng điều kiện địa phương
Trong buổi làm việc, Đại sứ Phạm Bình Đàm giới thiệu chương trình xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại các xã biên giới Việt Nam. Mô hình này gắn đầu tư trường lớp với điều kiện học tập, sinh hoạt của học sinh, đồng thời huy động Nhà nước, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng. Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Si Pa Phìn ở tỉnh Điện Biên được nêu như một ví dụ về nỗ lực bảo đảm điều kiện học tập cho trẻ em vùng biên.
Điểm đáng tham khảo không chỉ là xây dựng một ngôi trường, mà là nhìn giáo dục như một hệ thống cần phối hợp nhiều nguồn lực. Với Timor-Leste, nơi các cộng đồng xa nhau và giao thông có thể bị cản trở theo mùa, lựa chọn địa bàn và cách tổ chức trường học cần dựa trên khảo sát cụ thể. Bộ trưởng Soares cũng bày tỏ quan tâm đến kinh nghiệm quản lý trường, kiểm tra, đánh giá và đổi mới giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm. Trao đổi kinh nghiệm chỉ có ý nghĩa khi chuyển thành năng lực tại chỗ, thay vì tạo ra một mô hình phụ thuộc lâu dài vào chuyên gia bên ngoài.
Lớp học số có thể nối khoảng cách, không thay thế mọi thứ
Lớp học số được hai bên trao đổi như một hướng hợp tác thiết thực: kết nối giáo viên có chuyên môn với học sinh vùng sâu, vùng xa qua hạ tầng viễn thông và nền tảng giáo dục số. Cách làm này có thể giúp nhiều trường cùng tiếp cận giáo viên và học liệu, đồng thời hỗ trợ nâng cao năng lực cho giáo viên địa phương. Với học sinh, lợi ích dễ thấy nhất là có thể học những môn mà trường thiếu giáo viên, thay vì để khoảng cách địa lý quyết định cơ hội tiếp cận kiến thức.
Tuy nhiên, công nghệ không tự giải quyết được tình trạng thiếu kết nối, thiết bị hay hỗ trợ học tập tại chỗ. Đại sứ đề xuất Chính phủ Timor-Leste chủ trì, xác định nhu cầu và địa bàn; đối tác phát triển hỗ trợ nguồn lực; doanh nghiệp viễn thông, trong đó có Telemor của Việt Nam, có thể tham gia cung cấp kết nối và giải pháp công nghệ; các đơn vị giáo dục Việt Nam chia sẻ chuyên môn, học liệu và kỹ thuật. Cách phân công này hợp lý vì đặt quyền quyết định ở nước sở tại. Lớp học số chỉ bền vững nếu được thiết kế theo điều kiện thực tế và giúp giáo viên địa phương làm tốt hơn.
Thí điểm có trọng tâm sẽ là phép thử quyết định
Nhu cầu trước mắt càng rõ khi Timor-Leste dự kiến đưa tiếng Anh vào chương trình từ lớp 5 và lớp 6 kể từ năm 2027, thay vì bắt đầu từ lớp 7 như hiện nay, nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập khu vực sau khi trở thành thành viên chính thức của ASEAN. Bộ trưởng Soares cho biết việc mở rộng này đang gặp khó khăn về giáo viên và học liệu, đồng thời đánh giá lớp học từ xa là hướng hợp tác có triển vọng. Tiếng Anh vì thế có thể là nội dung phù hợp để xem xét trong giai đoạn đầu, nhưng cần tránh coi một môn học là thước đo duy nhất của thành công.
Bước tiếp theo được hai bên thảo luận là lựa chọn một số trường ở địa bàn khó khăn để nghiên cứu thí điểm, bắt đầu bằng khảo sát nhu cầu, đánh giá hạ tầng, xác định nội dung giảng dạy và kết nối đối tác. Đây là trình tự thận trọng: trước khi triển khai, cần biết trường nào có thể kết nối ổn định, học sinh cần gì và giáo viên địa phương sẽ được hỗ trợ ra sao. Thành công không nên chỉ tính bằng số lớp học trực tuyến được mở, mà bằng việc trẻ em có thể duy trì học tập và tiếp cận giáo viên, học liệu thường xuyên. Hợp tác giáo dục chỉ tạo khác biệt khi kế hoạch thí điểm dẫn đến giải pháp phù hợp và có thể duy trì tại chỗ.
