Giọt nước mở màn cho một cách kể văn hóa khác
“Những lớp phù sa” là một dự án sân khấu đương đại sử dụng hình tượng giọt nước trên dòng sông Hồng như người dẫn chuyện, để dựng lại hành trình phù sa văn hóa bồi đắp đất, người và ký ức Bắc Bộ qua múa dân gian, âm nhạc truyền thống và công nghệ đa phương tiện. Tác phẩm mở ra bằng một hình ảnh tưởng chừng đơn giản: giọt nước rời khỏi mây, trôi theo dòng sông Hồng đi qua đất, làng và con người. Nhưng lựa chọn đầy ẩn dụ này cho thấy tham vọng của ê-kíp: không còn kể văn hóa Bắc Bộ bằng những biểu tượng lớn lao, mà quay về với đất và nước – nơi mọi căn cước bắt đầu. Đêm diễn tối 2.9 tại Nhà hát Thực hành Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội vì thế không phải chỉ là một sự kiện, mà là lời tuyên bố: sân khấu đương đại có thể trở thành “dòng sông” mới cho ký ức cộng đồng.
Dòng sông Hồng và phù sa: từ địa lý thành ngôn ngữ sân khấu
Điểm sắc nhất của “Những lớp phù sa” nằm ở việc biến quy luật tự nhiên của phù sa thành một ẩn dụ văn hóa có cấu trúc rõ ràng. Hành trình giọt nước được chia thành năm hồi: Giọt nước – Khởi nguồn, Làng – Nơi sự sống bén rễ, Chợ – Nơi dòng chảy kết nối, Yêu – Nơi sự sống được tiếp nối và Hội – Nơi văn hóa thăng hoa. Cách cấu trúc này biến địa lý – dòng sông Hồng, bến nước, cây đa, con đò – thành ký ức có thể đọc được bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại. Theo đó, phù sa không chỉ là đất màu mỡ mà là lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và nghệ thuật được trao truyền qua nhiều thế hệ, lắng lại thành bản sắc cộng đồng. Khi sân khấu chọn đứng trên nền địa lý cụ thể như dòng sông Hồng, câu chuyện văn hóa Bắc Bộ trở nên hữu hình, chạm được vào cảm xúc cả khán giả trong nước lẫn du khách quốc tế.
Múa dân gian đương đại và đa phương tiện: cuộc đối thoại giữa các thế hệ ký ức
“Những lớp phù sa” không chỉ nói về nghệ thuật truyền thống; nó đặt truyền thống vào cuộc đối thoại trực diện với sân khấu đương đại. Múa dân gian đương đại được chọn làm ngôn ngữ biểu đạt chính, đi cùng hát ru, hát xẩm, hát văn và âm nhạc truyền thống, tạo nên một lớp “chuyển động” cho ký ức vốn thường tĩnh lặng trong bảo tàng, đình làng. Sân khấu được tăng cường bằng ánh sáng, hình ảnh, kỹ xảo và âm thanh vòm, biến không gian biểu diễn thành một trải nghiệm đa giác quan – nơi người xem không chỉ nhìn mà gần như “bước vào” dòng chảy văn hóa. Nhờ cách kết hợp đa phương tiện này, những chất liệu quen thuộc của văn hóa Bắc Bộ – từ múa dân gian tới âm nhạc dân tộc – được làm mới mà không bị đánh mất căn cốt. Đây là câu trả lời thuyết phục cho băn khoăn lâu nay: nghệ thuật truyền thống có thể tồn tại trên sân khấu đương đại mà không bị phô trương hay rơi vào hoài cổ.
Làng nghề và đời sống bình dị: di sản bước xuống sân khấu
Tác phẩm chủ ý tránh những biểu tượng quốc gia hoành tráng để tập trung vào làng quê, bến nước, phiên chợ và đặc biệt là làng nghề thủ công – nơi di sản được cất giữ trong đôi tay người thợ. Gốm, lụa, mây tre đan, sơn mài cùng nhiều nghề thủ công khác hiện diện không như đạo cụ trang trí mà như những câu chuyện cụ thể về vùng đất, kỹ nghệ và con người. Chính từ những chất liệu tưởng như bình dị đó, nghệ thuật đương đại bắt đầu cuộc đối thoại với di sản trên sân khấu, cho thấy rằng bảo tồn văn hóa Bắc Bộ không chỉ là giữ lại một vài hoạt động lễ hội, mà là hiểu được đời sống lao động, yêu đương, buôn bán của cộng đồng. Việc ra mắt đúng ngày 2.9 càng nhấn mạnh lựa chọn này: bản sắc Việt Nam được kể lại từ đất, nước, làng quê, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng chứ không từ những khẩu hiệu trừu tượng.
Một điểm đến sân khấu đương đại mới cho Hà Nội?
Không thể đọc “Những lớp phù sa” tách rời khỏi tham vọng dài hơi của Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội: biến Nhà hát Thực hành từ không gian đào tạo thành nơi sáng tạo, biểu diễn và kết nối nghệ thuật với công chúng. Theo các nguồn thông tin, chương trình được định hướng duy trì lịch diễn định kỳ cuối tuần, hướng tới vừa khán giả Việt Nam vừa du khách quốc tế, như một trải nghiệm văn hóa mới cho những người đến thăm Hà Nội. Nếu kế hoạch này được giữ vững, chúng ta đang chứng kiến sự hình thành của một điểm đến sân khấu đương đại gắn với văn hóa, di sản và du lịch – một mảnh ghép quan trọng trong công nghiệp văn hóa Thủ đô. Thành công của ê-kíp sáng tạo do NSND Trần Ly Ly tổng đạo diễn, NSƯT Cao Ngọc Ánh chỉ đạo nghệ thuật và nhạc sĩ Đạt Kìm phụ trách âm nhạc cho thấy một hướng đi rõ ràng: muốn văn hóa Bắc Bộ sống trong hiện tại, hãy để nó “di chuyển” trên dòng sông Hồng của sân khấu, thay vì nằm yên trong hoài niệm.
