Giọt nước mở ra sân khấu đương đại Bắc Bộ
“Những lớp phù sa” là một dự án nghệ thuật Hà Nội dùng hình tượng giọt nước trôi trên sông Hồng văn hóa để kể lại câu chuyện đất đai, con người và ký ức văn hóa truyền thống Bắc Bộ, kết hợp múa dân gian hiện đại, âm nhạc dân gian và công nghệ đa phương tiện nhằm đưa chất liệu truyền thống vào ngôn ngữ sân khấu đương đại. Điều đáng nói không phải ở quy mô mà ở lựa chọn điểm khởi đầu: một giọt nước rơi từ mây xuống, lặng lẽ đi theo dòng sông, đi qua làng quê, chợ búa, làng nghề, những cuộc hẹn hò và ngày hội. Cùng với giọt nước ấy, khán giả được dẫn vào một hành trình ký ức, nơi phù sa không chỉ nuôi ruộng đồng mà còn nuôi dưỡng bản sắc. Việc vở diễn ra mắt tối 2/9 tại Nhà hát Thực hành, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, như một tuyên bố rằng sân khấu đương đại Bắc Bộ đủ sức trở thành không gian kể chuyện căn cước, thay vì chỉ là sân khấu trình diễn kỹ thuật.
Ngôn ngữ múa dân gian hiện đại: cuộc đối thoại giữa ký ức và hiện tại
Cốt lõi của “Những lớp phù sa” là quyết định dùng múa dân gian hiện đại làm ngôn ngữ biểu đạt chính. Ở đây, những động tác quen thuộc của múa dân gian Bắc Bộ được bẻ gãy, nối lại, kéo dài, nén lại theo ngôn ngữ múa đương đại. Sự pha trộn ấy tạo nên một cuộc đối thoại mạnh mẽ: di sản bước ra khỏi khung kính bảo tàng để di chuyển, thở và tranh luận với hiện tại. Âm nhạc truyền thống – hát ru, hát xẩm, hát văn – không chỉ làm nền mà trở thành nhịp tim của câu chuyện. Theo một nhận định trong giới chuyên môn, sự kết hợp giữa tư duy sân khấu đương đại của NSND Trần Ly Ly và âm nhạc dân tộc mang màu “lên đồng” của Đạt Kìm đã dựng nên một không gian nơi chất liệu truyền thống vừa được bảo toàn, vừa được làm mới một cách táo bạo. Ký ức văn hóa truyền thống vì thế không bị bất động, mà được buộc phải chuyển động theo những câu hỏi của thời đại.
Giọt nước dẫn đường qua làng, chợ, yêu, hội
Cấu trúc vở diễn được xây dựng như một bản đồ ký ức: Giọt nước – Làng – Chợ – Yêu – Hội. Giọt nước đầu tiên là khởi nguồn, là lời gợi mở rằng mọi đời sống đều bắt đầu từ tự nhiên. Khi giọt nước chạm đất, Làng xuất hiện – nơi sự sống bén rễ, nơi sông Hồng văn hóa đã bồi đắp những lớp phù sa vật chất lẫn tinh thần cho cư dân Bắc Bộ. Đến Chợ, câu chuyện chuyển từ tĩnh sang động: dòng chảy kết nối người với người, làng với làng, nghề với nghề. Yêu đánh dấu khoảnh khắc sự sống được tiếp nối qua những mối quan hệ lứa đôi, qua những hẹn hò bên bến nước, gốc đa. Hội là cao trào, nơi văn hóa thăng hoa trong tiếng trống, tiếng hát, trong những nghi lễ và trò diễn. Việc dùng giọt nước như người dẫn chuyện xuyên suốt cho phép sân khấu đương đại Bắc Bộ xâu chuỗi các lớp địa lý, lịch sử và cảm xúc thành một dòng chảy thống nhất, dễ cảm bằng mắt, bằng tai và cả bằng ký ức.
Làng nghề và phù sa ký ức: di sản không còn đứng ngoài sân khấu
Một trong những lựa chọn can đảm của dự án nghệ thuật Hà Nội này là đưa làng nghề vào trung tâm câu chuyện. Gốm, lụa, mây tre đan, sơn mài và nhiều nghề thủ công khác xuất hiện không phải như đạo cụ, mà như những nhân vật mang ký ức riêng: mỗi sản phẩm là câu chuyện về vùng đất, kỹ nghệ và con người thợ thủ công. Khi những chất liệu ấy được chuyển dịch sang nghệ thuật thị giác, ánh sáng, kỹ xảo, chúng không bị “trang trí hóa” mà bắt đầu đối thoại với múa dân gian hiện đại. Trên sân khấu, đôi tay người múa nhiều khi gợi lại nhịp điệu bàn tay người thợ, còn bước chân gợi nhịp đi lại trên nền xưởng, nền chợ. Điều này gửi đi một thông điệp rõ ràng: di sản không chỉ thuộc về bảo tồn, mà còn thuộc về sáng tạo. Ký ức văn hóa truyền thống, thay vì được kể bằng giọng hoài niệm, đã được kể bằng những chuyển động tự tin, sẵn sàng chấp nhận cả khen lẫn chê từ khán giả.
Từ Nhà hát Thực hành đến điểm đến văn hóa mới của Hà Nội
Việc “Những lớp phù sa” được đồng sản xuất bởi Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội và Công ty TNHH Sáng tạo nghệ thuật CNA, diễn ra tại Nhà hát Thực hành tối 2/9, không chỉ là một sự kiện nghệ thuật, mà còn là tuyên bố về hướng phát triển của sân khấu đương đại Bắc Bộ. Nhà trường muốn biến không gian vốn dành cho đào tạo thành nơi sáng tạo, biểu diễn và kết nối với công chúng, đồng thời tham gia sâu vào các sản phẩm gắn với văn hóa, di sản, du lịch – những trụ cột của công nghiệp văn hóa Thủ đô. Dự án được định hình là dài hơi, với kế hoạch duy trì lịch diễn định kỳ cuối tuần, hướng tới cả khán giả Việt Nam và du khách quốc tế. Về phía công chúng trong nước, vở diễn mở một góc nhìn mới về những chất liệu quen thuộc; với du khách quốc tế, câu chuyện sông Hồng văn hóa, làng nghề và nghệ thuật thị giác đủ sức gây ấn tượng mà không cần phụ thuộc vào ngôn ngữ. Nếu dự án giữ được nhịp sáng tạo, Nhà hát Thực hành hoàn toàn có thể trở thành một điểm đến văn hóa mới của Hà Nội – nơi ký ức không bị bảo quản lạnh mà được tái sinh mỗi cuối tuần.
