Khi một giọt nước thay khán giả nói về ký ức Bắc Bộ
“Những lớp phù sa” là một dự án nghệ thuật Hà Nội, dùng hình tượng giọt nước trên sông Hồng để kể lại ký ức văn hóa truyền thống Bắc Bộ bằng ngôn ngữ múa dân gian hiện đại, âm nhạc dân gian và công nghệ đa phương tiện trên sân khấu, hướng tới cả khán giả Việt Nam lẫn du khách quốc tế.
Điều khiến “Những lớp phù sa” đáng chú ý không phải ở quy mô, mà ở lựa chọn kể lại câu chuyện văn hóa Bắc Bộ đương đại từ những thứ nhỏ bé nhất: một giọt nước, một bến nước, một phiên chợ, đôi bàn tay người thợ. Tối 2/9, tại Nhà hát Thực hành Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, giọt nước ấy bắt đầu hành trình theo dòng sông Hồng, đi qua đất, làng, con người, mở ra các lớp ký ức văn hóa Bắc Bộ trên sông Hồng sân khấu. Từ đó, chương trình đặt ra một luận điểm rõ ràng: muốn nói chuyện hiện đại, phải quay về những đơn vị gốc của văn hóa – đất, nước và con người.
Sông Hồng trở thành đường kịch: 5 hồi của một dòng chảy
Nhìn từ cấu trúc, “Những lớp phù sa” không phải là một đêm trình diễn lắp ghép tiết mục, mà là một đường kịch hoàn chỉnh dựa trên quy luật của dòng sông. Giọt nước – nhân vật dẫn chuyện – dẫn khán giả qua 5 hồi: Giọt nước – Làng – Chợ – Yêu – Hội. Đó là một lựa chọn kịch bản thông minh: từ tự nhiên đi vào xã hội, từ cá nhân đi tới cộng đồng, từ sự sống bắt đầu đến lúc văn hóa thăng hoa.
Ẩn dụ phù sa ở đây không dừng ở hình ảnh đẹp; nó là một quan niệm về văn hóa. Phù sa hình thành từ những vật chất nhỏ bé được dòng sông mang theo, bồi đắp qua thời gian để đất đai màu mỡ, sự sống bén rễ và cộng đồng cư dân xuất hiện. Tác phẩm mượn quy luật ấy để nói về dòng chảy ký ức văn hóa truyền thống: lịch sử, phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật được truyền qua nhiều thế hệ, mỗi lớp bồi đắp là một tầng nghĩa của bản sắc cộng đồng.
Múa dân gian hiện đại và đa phương tiện: ngôn ngữ mới cho văn hóa cũ
Ở “Những lớp phù sa”, văn hóa Bắc Bộ đương đại được nói bằng một thứ “song ngữ”: múa dân gian hiện đại trên nền âm nhạc truyền thống, cộng hưởng cùng visual art và công nghệ đa phương tiện. Múa dân gian đương đại trở thành ngôn ngữ biểu đạt chính, đối thoại với hát ru, hát xẩm, hát văn, trong khi ánh sáng, hình ảnh, kỹ xảo và âm thanh vòm xây dựng một không gian biểu diễn đa giác quan.
Ở đây, điều đáng bàn không phải là sự “lai ghép” cho có, mà là cách đội ngũ sáng tạo dùng ngôn ngữ đương đại để kéo khán giả hôm nay vào vùng ký ức văn hóa truyền thống. NSND Trần Ly Ly – người gắn bó sâu với múa đương đại – cùng nhạc sĩ Đạt Kìm, người nhiều năm làm việc với âm nhạc dân tộc, đã tạo nên một cấu trúc âm – hình chặt chẽ, nơi yếu tố truyền thống không bị tô điểm cho đẹp mà được phát triển mạnh mẽ nhưng vẫn giữ bản sắc. Với lựa chọn ấy, sông Hồng sân khấu không còn là phong cảnh, mà trở thành một thân thể sống động.
Làng nghề, bến nước và tình yêu: chi tiết nhỏ nói chuyện bản sắc lớn
Nếu xem văn hóa Bắc Bộ là một bức tranh lớn, “Những lớp phù sa” chọn zoom thật gần vào các chi tiết: làng quê, bến nước, cây đa, con đò, phiên chợ, những cuộc hẹn hò lứa đôi, những làng nghề gốm, lụa, mây tre đan, sơn mài… Những hình ảnh tưởng quen thuộc ấy được đặt lại trong không gian sân khấu đương đại, khiến người xem nhận ra đây không chỉ là hoài niệm, mà là những “tế bào sống” của bản sắc hôm nay.
Điểm đáng giá là cách chương trình tôn vinh đôi bàn tay người thợ như trung gian lưu giữ ký ức văn hóa truyền thống. Mỗi sản phẩm làng nghề mang trong nó câu chuyện về vùng đất, kỹ nghệ, con người, và được dùng như chất liệu để nghệ thuật đương đại đối thoại với di sản trên sân khấu. Từ góc nhìn đó, “Những lớp phù sa” không chỉ kể chuyện quá khứ; nó đặt câu hỏi rất hiện tại: giữa tốc độ đô thị hóa, chúng ta sẽ tiếp tục bồi đắp phù sa văn hóa mới như thế nào mà không đánh mất lớp cũ?
Nhà hát Thực hành: từ lớp học đến điểm đến văn hóa
Việc “Những lớp phù sa” ra đời tại Nhà hát Thực hành Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội không phải là ngẫu nhiên. Đây là bước đi thể hiện tham vọng biến một không gian đào tạo thành nơi sáng tạo, biểu diễn và kết nối nghệ thuật với công chúng, đồng thời góp phần phát triển các sản phẩm nghệ thuật gắn với di sản và du lịch – một trụ cột trong công nghiệp văn hóa Thủ đô.
Chương trình do Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội phối hợp với Công ty TNHH Sáng tạo nghệ thuật CNA sản xuất, ra mắt đúng ngày Quốc khánh 2/9 – thời điểm biểu tượng cho câu chuyện bản sắc quốc gia kể từ những điều bình dị: đất, nước, làng quê, nghề truyền thống, những làn điệu dân gian và ký ức cộng đồng. Hướng tới duy trì lịch diễn định kỳ cuối tuần, “Những lớp phù sa” không chỉ là một dự án nghệ thuật Hà Nội, mà có tham vọng trở thành một điểm hẹn văn hóa dành cho khán giả Việt Nam và du khách quốc tế. Nếu điều đó trở thành hiện thực, sông Hồng sẽ không chỉ chảy ngoài bãi bờ, mà còn tiếp tục bồi phù sa trong trí nhớ khán giả trên sân khấu.
