Lưới điện thông minh trở thành nền tảng của chuyển dịch
Lưới điện thông minh là hệ thống điện kết hợp hạ tầng truyền tải với công nghệ số, cảm biến và điều khiển để quản lý dòng điện linh hoạt, tin cậy hơn khi nguồn phát và nhu cầu sử dụng thay đổi. Đây không còn là lựa chọn công nghệ bên lề: khi điện tái tạo, xe điện và lưu trữ cùng phát triển, lưới điện phải thích ứng thay vì chỉ truyền tải điện theo một chiều.
Đó là bối cảnh Đại học Bách khoa Hà Nội đăng cai Hội nghị ASEAN Smart Grid Congress lần thứ 9 (ASGC9) từ ngày 5 đến 7/11/2026; phiên toàn thể diễn ra sáng 6/11, với sự tham gia của giới nghiên cứu, chuyên gia, nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế. Hội nghị tập trung vào giải pháp lưới điện thông minh, AI và tích hợp năng lượng tái tạo, xe điện vào hệ thống điện.
Với ASEAN, nhu cầu năng lượng tăng nhanh cùng tiềm năng tái tạo tạo ra cả áp lực lẫn cơ hội kết nối khu vực. Vì vậy, mục tiêu không chỉ là đưa thêm nguồn điện sạch vào hệ thống, mà còn phải bảo đảm hệ thống vận hành ổn định. Lưới điện ASEAN sẽ khó hưởng trọn lợi ích từ nguồn năng lượng mới nếu thiếu năng lực điều phối và hợp tác xuyên biên giới.
ASGC9 đáng chú ý ở khả năng nối nghiên cứu với triển khai
Giá trị của ASGC9 không nằm ở việc tập hợp nhiều công nghệ mới trong cùng một chương trình, mà ở cơ hội đưa nghiên cứu đến gần bài toán vận hành. Hội nghị được tổ chức như một diễn đàn khu vực để chia sẻ kết quả, kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác quốc tế về lưới điện thông minh, năng lượng tái tạo cùng công nghệ năng lượng tiên tiến. Cách tiếp cận này phù hợp với thách thức hiện nay: giải pháp cần được kiểm chứng trong thực tiễn, không chỉ dừng ở nghiên cứu.
Chương trình đề cập đến nguồn điện phân tán, pin và quản lý năng lượng, phương tiện điện, tòa nhà thông minh, AI, Internet vạn vật, truyền thông và an ninh mạng. Quy mô thảo luận cũng cho thấy mức độ mở rộng của mạng lưới: ASGC9 được đánh giá là kỳ hội nghị lớn nhất từ trước đến nay; hội nghị đầu tiên năm 2015 có khoảng 20–30 nhà khoa học, đại diện doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách.
Điểm cần theo dõi là liệu các kết nối tại Hà Nội có tạo ra dự án nghiên cứu chung, thử nghiệm công nghệ và đào tạo nhân lực hay không. Đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần phối hợp để biến tri thức ASEAN thành giải pháp phù hợp với điều kiện từng hệ thống điện. Nếu thiếu bước nối này, hội nghị có thể tạo trao đổi học thuật nhưng chưa tạo thay đổi tương xứng ngoài thực tế.
AI ngành điện có ý nghĩa khi giải quyết vấn đề cụ thể
AI ngành điện được nêu tại ASGC9 như một hướng ứng dụng phục vụ tích hợp năng lượng tái tạo và xe điện. GS. Mahdi Jalili, Đại học RMIT, trình bày về AI và các phương pháp tối ưu hóa để đưa những nguồn này vào lưới điện. Những ứng dụng được thảo luận gồm dự báo nguồn tái tạo và nhu cầu điện, bảo trì dự đoán, phát hiện sự cố và tối ưu vận hành theo thời gian thực.
Ý nghĩa của các công cụ này không chỉ nằm ở dữ liệu hay tự động hóa. Theo các nghiên cứu được trình bày từ Australia, AI và tối ưu hóa có thể giúp khai thác nguồn năng lượng phân tán hiệu quả hơn, hạn chế nhu cầu nâng cấp lưới và giảm chi phí cho người sử dụng. Đây là lợi ích thiết thực: nếu điều phối tốt nguồn điện sẵn có, hệ thống có thể đáp ứng nhu cầu mới mà không phải lập tức mở rộng mọi hạng mục hạ tầng.
Tuy nhiên, AI không thay thế được đầu tư lưới, dữ liệu chất lượng hay quy trình vận hành an toàn. Khi tỷ trọng điện gió, điện mặt trời tăng, hệ thống cần năng lực dự báo và điều khiển vượt khỏi chức năng giám sát truyền thống. Bởi vậy, kỳ vọng hợp lý không phải xem AI như lời giải tự động, mà coi đây là công cụ hỗ trợ quyết định, cần được thử nghiệm và đánh giá trong điều kiện thực tế.
Từ diễn đàn khu vực đến bước tiếp theo
ASGC9 cho thấy chuyển dịch năng lượng cần nhiều hơn các thiết bị mới: nó đòi hỏi một mạng lưới hợp tác đủ sức đưa nghiên cứu, chính sách và vận hành lại gần nhau. Hội nghị tại Đại học Bách khoa Hà Nội tạo không gian để các bên ASEAN trao đổi tri thức về năng lượng thông minh và bền vững, đồng thời mở đường cho hợp tác giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Trong khuôn khổ hội nghị, ngày 7/11, đại biểu dự kiến tham quan kỹ thuật tại một số cơ sở và công trình năng lượng ở Hà Nội. Hoạt động này có thể giúp nối thảo luận với thực tiễn, nhưng thước đo lâu dài vẫn là các nghiên cứu chung, ứng dụng được kiểm chứng và năng lực nhân lực mà mạng lưới tạo ra.
Kết luận, ASGC9 đặt đúng trọng tâm khi gắn lưới điện thông minh với AI và hợp tác nghiên cứu. Với Việt Nam và ASEAN, lợi ích của chuyển dịch năng lượng phụ thuộc vào khả năng tích hợp nguồn điện mới mà vẫn giữ hệ thống tin cậy, linh hoạt và an toàn. Hội nghị có thể là điểm khởi đầu hữu ích; kết quả thực sự sẽ được quyết định bởi việc các kết nối học thuật chuyển thành giải pháp vận hành cụ thể trong những năm tới.
