Hỗ trợ nông dân giữa công trường cao tốc: giải pháp tạm thời hay chuẩn mực mới?
Hỗ trợ nông dân bị ảnh hưởng bởi thi công cao tốc Cà Mau Đất Mũi là tập hợp các biện pháp bù đắp thi công nhằm chi trả chi phí sản xuất, phần lợi nhuận bị mất do thiệt hại sản xuất lúa, đồng thời duy trì sinh kế và ổn định xã hội tại các vùng có dự án hạ tầng lớn đi qua.
Trường hợp 11 hộ nông dân ở xã Khánh Bình cho thấy một thực tế: phát triển hạ tầng quốc gia không thể tách rời trách nhiệm bảo vệ sinh kế người địa phương. Khi cao tốc Cà Mau Đất Mũi đi xuyên qua ruộng lúa, hệ thống tưới tiêu bị chia cắt, năng suất giảm, người chịu thiệt đầu tiên luôn là nông dân. Việc chủ đầu tư và đơn vị thi công chấp nhận hỗ trợ 100% chi phí sản xuất và 50% lợi nhuận trên diện tích lúa bị ảnh hưởng là một bước nhượng bộ quan trọng. Nhưng nhượng bộ một lần không đồng nghĩa đã có cơ chế công bằng lâu dài. Câu hỏi cốt lõi là: đây chỉ là xử lý vụ việc hay sẽ trở thành chuẩn mực bắt buộc cho mọi dự án hạ tầng sau này?
Tưới tiêu bị cắt khúc, năng suất lúa giảm: thiệt hại không chỉ nằm trên giấy
Người dân ấp 12 và Lũng Ba ở Khánh Bình đã lên tiếng khi việc thi công cao tốc làm xáo trộn toàn bộ hệ thống kênh mương, khiến việc lấy nước cho vụ lúa Đông Xuân 2025–2026 trở nên khó khăn. Khi nước không còn chảy đúng lúc, đúng hướng, cây lúa mất đi lợi thế quan trọng nhất: thời vụ. Kết quả kiểm tra thực địa của các cơ quan chức năng xác nhận rõ ràng, điều kiện tưới tiêu bị ảnh hưởng, dẫn đến năng suất lúa của một số hộ bị giảm.
Thiệt hại ở đây không chỉ là vài con số báo cáo. Với nông dân, đó là vốn giống, phân bón, công lao động, và cả khoản nợ phải trả sau vụ mùa. Một câu nói có thể trích dẫn được ở đây là: “Việc thi công cao tốc đã làm giảm năng suất lúa của một số hộ dân do điều kiện tưới tiêu bị ảnh hưởng”. Khi chuỗi sản xuất bị đứt gãy, mọi cam kết về tiến độ cao tốc đều trở nên vô nghĩa nếu không song hành với cam kết bảo đảm mùa vụ.
Gói hỗ trợ: 100% chi phí, 50% lợi nhuận – công thức bù đắp đã hợp lý?
Sau khi kiểm tra, chính quyền địa phương đã buộc các bên liên quan – từ chủ đầu tư đến đơn vị thi công – phải ngồi lại tính toán mức bù đắp thi công. Kết quả, hai bên thống nhất hỗ trợ 100% chi phí sản xuất và 50% phần lợi nhuận trên diện tích lúa bị thiệt hại. Có thể trích dẫn cụ thể: “Chủ đầu tư và đơn vị thi công đồng ý hỗ trợ 100% chi phí sản xuất và 50% lợi nhuận cho diện tích lúa bị thiệt hại”.
Tổng số tiền chi trả cho 11 hộ là 194 triệu đồng, đã được thanh toán đầy đủ. Về mặt ngắn hạn, đây là cách hỗ trợ nông dân xây dựng lòng tin: nông dân nhìn thấy tiền, thấy trách nhiệm cụ thể, không còn phải khiếu nại kéo dài. Song, mức 50% lợi nhuận đặt ra câu hỏi: vì sao nông dân chỉ được bù một nửa phần thu nhập mất đi trong khi thiệt hại xuất phát trực tiếp từ hoạt động của dự án? Nếu coi đây là tiền lệ, rất có thể trong tương lai nông dân luôn ở “chiếu dưới”, buộc phải chấp nhận mất một phần lợi nhuận như “phí phát triển hạ tầng”.
Ổn định trật tự hay đảm bảo sinh kế: mục tiêu nào đang được ưu tiên?
Chính quyền tỉnh nhìn nhận khoản hỗ trợ này góp phần “giải quyết quyền lợi của người dân, tránh phát sinh thêm kiến nghị, khiếu nại và giữ ổn định an ninh trật tự tại địa phương”. Nói cách khác, bù đắp thi công đang được xem như một công cụ quản lý xã hội hiệu quả: chi trả kịp thời để giảm căng thẳng, giữ yên hiện trường cho dự án. Cách tiếp cận này có mặt tích cực: nông dân được hỗ trợ nhanh, dự án không bị đình trệ. Nhưng nếu mục tiêu chính là “an ninh trật tự”, thì quyền lợi dài hạn của người làm nông rất dễ bị thu hẹp vào một lần chi trả.
Trong khi đó, thiệt hại sản xuất lúa luôn mang tính lũy kế. Một vụ mùa thất bại kéo theo khả năng tái đầu tư cho vụ sau bị giảm, nguy cơ bán đất, bỏ nghề tăng lên. Nếu chỉ dừng ở một gói hỗ trợ, không đi kèm cam kết điều chỉnh thiết kế tưới tiêu, duy tu kênh mương, thì cao tốc Cà Mau Đất Mũi sẽ trở thành “bức tường bê tông” ngăn cách nông dân với nguồn nước, chứ không phải là tuyến đường mở ra sinh kế mới.
Từ vụ 11 hộ ở Khánh Bình đến yêu cầu xây dựng chuẩn bù đắp bắt buộc
Việc 11 hộ dân Khánh Bình nhận đủ 194 triệu đồng hỗ trợ là một bước đi đúng hướng, nhưng đây mới chỉ là một vụ việc cụ thể. Muốn tránh lặp lại vòng xoáy “thi công – thiệt hại – khiếu nại – bồi thường”, cần biến kinh nghiệm này thành chuẩn mực. Chuẩn đó phải ghi nhận rõ trách nhiệm của chủ đầu tư và nhà thầu trong việc tính toán tác động tới tưới tiêu, thiết kế hệ thống thoát nước, và dự trù quỹ bù đắp thi công ngay từ khi lập dự án.
Cần một cơ chế mà ở đó, hỗ trợ nông dân xây dựng niềm tin được đặt ngang với chỉ tiêu tiến độ. Mỗi khi thiệt hại sản xuất lúa xảy ra, mức bù không nên dừng ở một phần lợi nhuận, mà phải phản ánh đầy đủ chi phí cơ hội và rủi ro mà nông dân gánh. Kết luận ở đây khá rõ: cao tốc Cà Mau Đất Mũi chỉ thực sự là biểu tượng phát triển khi nó không để lại những ruộng lúa hụt mùa phía sau. Và điều này chỉ có thể đạt được nếu bù đắp thi công được nâng từ giải pháp “chữa cháy” lên thành nghĩa vụ pháp lý, minh bạch và có thể dự đoán trước.
