Một dự án BOT huyết mạch nhưng đang bị kìm hãm bởi mặt bằng
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM Trung Lương – Mỹ Thuận là công trình BOT dài hơn 96 km, nâng cấp tuyến cao tốc huyết mạch kết nối TP.HCM với Đồng bằng sông Cửu Long, nhằm giảm quá tải kéo dài và tăng năng lực vận tải trên trục giao thông quan trọng này.
Vấn đề không nằm ở tiền hay ý chí thi công, mà nằm ở chỗ mặt bằng kéo chậm cả một cỗ máy hạ tầng đang vận hành hết tốc lực. Công trình được đầu tư theo hình thức BOT với tổng mức đầu tư hơn 36.000 tỷ đồng, không sử dụng ngân sách nhà nước. Với chiều dài 96,13 km từ nút giao Chợ Đệm đến phía bắc cầu Mỹ Thuận 2, tuyến cao tốc TP.HCM Trung Lương – Mỹ Thuận được kỳ vọng sẽ giảm áp lực cho Quốc lộ 1 và nâng cao năng lực kết nối toàn vùng. Sau gần 8 tháng khởi công, nhiều người tưởng tiến độ thi công giao thông sẽ bứt phá, nhưng thực tế đang cho thấy điều ngược lại: tài chính đã khóa sổ, còn mặt bằng thì bỏ ngỏ.
Vốn đã chốt, 67 mũi thi công vẫn bị "ghìm chân"
Nếu nhìn vào cấu trúc vốn và tổ chức thi công, đây đáng ra phải là một dự án mẫu mực về tiến độ. Theo chủ đầu tư, hợp đồng tín dụng trị giá 27.094 tỷ đồng đã được ký với liên danh 6 ngân hàng, đồng thời hơn 2.900 tỷ đồng vốn chủ sở hữu và vốn hợp tác đã được huy động, trong đó 2.854 tỷ đồng đã giải ngân cho các gói thầu xây lắp và tư vấn. Đây là câu trả lời rõ ràng cho những hoài nghi thường thấy rằng các dự án BOT bị chậm vì thiếu vốn.
Trên công trường, 67 mũi thi công đang đồng loạt triển khai, tập trung xử lý nền đất yếu, thi công cầu, cống, gia tải nền đường và các hạng mục kỹ thuật quan trọng để bảo đảm tiến độ dự án; giá trị thực hiện đến nay khoảng 1.500 tỷ đồng, tương đương 7% giá trị xây lắp. Đó là một con số đáng kể nhưng cũng phơi bày sự lệ thuộc tuyệt đối vào giải phóng mặt bằng dự án: khi quỹ đất sạch không kịp thời, mọi nỗ lực tổ chức thi công dày đặc đều có nguy cơ bị treo lơ lửng.
Nút thắt Chợ Đệm và bài toán mặt bằng 117 ha
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không còn là ẩn số: đoạn Km9 - Km11+140 tại nút giao Chợ Đệm được chính chủ đầu tư xác định là nút thắt nghiêm trọng nhất. Tại khu vực này, hàng loạt hạ tầng kỹ thuật như đường điện trung thế, hệ thống cấp nước, cáp viễn thông và biển quảng cáo vẫn chưa được di dời. Nói cách khác, công trường đang phải “lách” qua một mê cung công trình hiện hữu thay vì thi công trên một mặt bằng liên hoàn.
Không chỉ vậy, nhiều đoạn tuyến từ Km11+140 - Km12+000, Km13+130 - Km19+240, Km20+920 - Km23+300 vẫn vướng đường gom dân sinh nằm trong phạm vi mở rộng tuyến chính. Điều này khiến nhà thầu không thể xử lý nền đất yếu, mở rộng nền đường hay tổ chức giao thông phục vụ thi công một cách đồng bộ. Tổng diện tích cần giải phóng mặt bằng là 117,14 ha, trong đó giai đoạn ưu tiên phải bàn giao 20,15 ha từ tháng 6 đến tháng 10 để phục vụ thi công tuyến chính và các nút giao. Nếu mốc này tiếp tục trượt, tiến độ thi công giao thông toàn tuyến sẽ phải trả giá bằng các đợt điều chỉnh phương án tổ chức thi công tốn kém.
Phương án tổ chức giao thông 5 giai đoạn: con dao hai lưỡi
Ở nút giao Chợ Đệm, áp lực giao thông hiện hữu buộc cơ quan chức năng phải chấp thuận phương án tổ chức giao thông trong thời gian thi công, chia thành 5 giai đoạn để vừa đảm bảo lưu thông, vừa tuân thủ trình tự kỹ thuật. Đây là lựa chọn hợp lý về mặt an toàn giao thông, nhưng lại trở thành con dao hai lưỡi khi mặt bằng không được bàn giao liên tục như yêu cầu.
Phương án này chỉ hiệu quả nếu tiến độ giải phóng mặt bằng dự án bám sát từng giai đoạn. Chỉ cần một mắt xích chậm lại, toàn bộ kế hoạch phân luồng và điều tiết thi công phải điều chỉnh theo. Quan trọng hơn, tiến độ giải phóng mặt bằng tại cả TP.HCM, Tây Ninh và Đồng Tháp đều đang chậm hơn kế hoạch. Điều đó đồng nghĩa mỗi ngày trôi qua, nguy cơ “tê liệt nhiều mũi thi công vì không còn mặt bằng sạch để triển khai” – như cảnh báo của đại diện chủ đầu tư – lại tiến gần thêm một bước.
Nếu không tháo điểm nghẽn mặt bằng, lợi ích kinh tế - xã hội sẽ tiếp tục bị trì hoãn
Cao tốc TP.HCM Trung Lương – Mỹ Thuận không chỉ là một dự án giao thông; đó là “đường sống” của chuỗi cung ứng giữa vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và Đồng bằng sông Cửu Long. Dự án này được kỳ vọng giảm áp lực cho Quốc lộ 1, rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa, tạo dư địa phát triển cho các khu công nghiệp, logistics và du lịch dọc tuyến. Mỗi tháng chậm tiến độ là thêm một tháng doanh nghiệp và người dân phải chấp nhận chi phí vận tải cao và rủi ro kẹt xe kéo dài.
Theo kế hoạch, dự án sẽ hoàn thành vào năm 2028, với thời gian thu phí hoàn vốn 17 năm 3 tháng. Mốc thời gian này chỉ có ý nghĩa nếu các địa phương biến cam kết giải phóng mặt bằng thành hành động cụ thể, đồng bộ với tiến độ thi công. Giải phóng mặt bằng và tái định cư không thể tiếp tục là “điểm mù” trong quản lý, bởi đó mới là chìa khóa để biến nguồn vốn đã sẵn, 67 mũi thi công đang triển khai, thành một tuyến cao tốc hoàn chỉnh, đúng hẹn và hữu ích cho hàng triệu người sử dụng mỗi ngày.
