Luật Dầu khí sửa đổi là gì và vì sao phân cấp trở thành điểm nghẽn?
Luật Dầu khí sửa đổi là dự án nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý cho toàn bộ chuỗi giá trị dầu khí, từ điều tra cơ bản đến triển khai hợp đồng, trong bối cảnh yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, chuyển dịch năng lượng và phát triển năng lượng ngoài khơi đặt ra ngày càng cấp bách đối với ngành dầu khí Việt Nam. Sau hơn hai năm triển khai, Luật Dầu khí năm 2022 được đánh giá là bước tiến lớn nhưng đã bộc lộ những khoảng trống trong thực thi, đặc biệt ở khâu phân cấp phân quyền và xử lý thủ tục. Việc một quyết định chuyên môn phải đi qua nhiều tầng nấc phê duyệt khiến tiến độ dự án bị kéo dài, chi phí gia tăng và cơ hội thị trường bị bỏ lỡ. Nói thẳng, nếu không dám trao quyền rõ ràng và gắn với trách nhiệm giải trình, hệ thống pháp lý sẽ tiếp tục “trói tay” chính các chủ thể mà nó muốn hỗ trợ.
Phân cấp phải đi cùng ranh giới quyền lực và cơ chế chịu trách nhiệm
Thảo luận tại Tổ 7, nhiều đại biểu Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu mở rộng phạm vi điều chỉnh của Luật Dầu khí sửa đổi để thích ứng xu hướng chuyển dịch năng lượng, năng lượng ngoài khơi và hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon. Nhưng mở rộng phạm vi mà không làm rõ ai quyết định cái gì, ai chịu trách nhiệm đến đâu thì chỉ là vẽ thêm vòng tròn pháp lý, không tạo tốc độ cho dự án. Dự thảo hiện tăng thẩm quyền cho Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) trong một số khâu chuyên môn, kỹ thuật, phê duyệt và quản lý hợp đồng dầu khí. Đây là bước đi hợp lý, song ranh giới giữa chức năng doanh nghiệp và quản lý nhà nước vẫn phải được khắc rõ. Yêu cầu “quy định rõ phạm vi, điều kiện, tiêu chí, trách nhiệm giải trình, cơ chế kiểm tra, giám sát và hậu kiểm” không chỉ là kỹ thuật câu chữ, mà là hàng rào chống xung đột lợi ích và chống hình thức phân cấp.
Từ thủ tục kéo dài đến nhu cầu cơ chế pháp lý linh hoạt cho Petrovietnam
Ngành dầu khí có chu kỳ đầu tư dài, vốn lớn, rủi ro cao; mỗi tháng chậm trễ là thêm một tầng chi phí và rủi ro. Việc thông qua nhiều cấp xem xét, phê duyệt khiến tiến độ dự án bị kéo dài, tác động trực tiếp đến hiệu quả đầu tư và sức cạnh tranh của chuỗi giá trị dầu khí. Trong hoạt động dầu khí, thời gian chính là chi phí; nếu để thủ tục “chạy” chậm hơn dòng khí, không nhà đầu tư nào kiên nhẫn. Theo định hướng sửa đổi, Petrovietnam sẽ được giao xem xét, phê duyệt hoặc chấp thuận các nội dung như đề cương chi tiết, dự toán chi phí đề án điều tra cơ bản bằng vốn ngoài ngân sách, kế hoạch lựa chọn nhà thầu, kết quả đấu thầu và nội dung, điều chỉnh hợp đồng dầu khí. Việc phân cấp hợp lý ở những điểm này được kỳ vọng rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả triển khai, trong khi Nhà nước vẫn giữ vai trò xây dựng chính sách, thẩm định, kiểm tra và giám sát.
Mở rộng chuỗi giá trị dầu khí gắn với chuyển dịch năng lượng và tín chỉ carbon
Một điểm đáng chú ý trong Luật Dầu khí sửa đổi là cách tiếp cận chuỗi giá trị dầu khí như một hệ thống liên kết nhiều hoạt động: điều tra cơ bản, vận chuyển, tồn trữ, xử lý, chế biến, dịch vụ kỹ thuật, thu giữ – lưu trữ carbon và năng lượng ngoài khơi. Đại biểu đề nghị bỏ chữ “có thể” và khẳng định tính gắn kết bắt buộc của các khâu này, đồng thời thay khái niệm “điều tra cơ bản về dầu khí” bằng “điều tra cơ bản trong chuỗi giá trị dầu khí” để mở rộng đối tượng điều tra, không chỉ giới hạn ở dầu khí truyền thống. Trong bối cảnh suy giảm sản lượng tại các mỏ truyền thống và áp lực chuyển dịch năng lượng, việc tích hợp cơ chế pháp lý cho thu giữ, lưu trữ carbon và tín chỉ carbon trở thành yêu cầu mới. Một câu hỏi chính sách quan trọng là thời hạn giám sát cơ sở lưu trữ carbon – nghĩa vụ có thể kéo dài hàng chục đến hàng trăm năm, với đề xuất không thấp hơn 20 năm kể từ ngày đóng cửa cơ sở. Đồng thời, cơ chế cho phép chủ sở hữu tín chỉ carbon từ loại hình này được bán tối đa 90% số tín chỉ ra thị trường thế giới đòi hỏi khung quản lý chi tiết để tránh thất thoát lợi ích quốc gia.
Kết luận: Muốn tăng tốc chuỗi giá trị dầu khí, phải dứt khoát với phân cấp nửa vời
Nếu Luật Dầu khí sửa đổi chỉ bổ sung khái niệm mới mà không chạm đến điểm nghẽn phân cấp phân quyền thì chúng ta sẽ tiếp tục có một đạo luật tiến bộ trên giấy, nhưng chậm chạp trong thực tế. Trong bối cảnh bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển ngành dầu khí và bảo vệ chủ quyền biển đảo, đồng thời tháo gỡ khó khăn phát sinh từ thực hiện Luật Dầu khí 2022, việc hoàn thiện cơ chế pháp lý lần này mang ý nghĩa trực tiếp đến năng lực triển khai dự án và dòng năng lượng vào hệ thống. Theo các định hướng được nêu, khi những điểm nghẽn thể chế được tháo gỡ, Petrovietnam sẽ có thêm điều kiện phát huy vai trò doanh nghiệp đầu tàu, đẩy nhanh tiến độ dự án, nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên và củng cố an ninh năng lượng quốc gia. Nhưng để điều đó xảy ra, luật phải quy định rõ phạm vi thẩm quyền từng chủ thể, thời hạn xử lý mỗi thủ tục và trách nhiệm giải trình; phân cấp phải thực chất, minh bạch, và gắn chặt với kiểm tra, giám sát, hậu kiểm. Chỉ khi đó, chuỗi giá trị dầu khí mở rộng mới không rơi vào vòng xoáy thủ tục hành chính.
