Khi bộ sưu tập gốm tư nhân trở thành kho ký ức
Bộ sưu tập gốm tư nhân là những tập hợp đồ gốm, sành, sứ và vật dụng sinh hoạt do cá nhân tự nguyện gom nhặt, lưu giữ và trưng bày trong không gian sống của mình, qua đó bảo tồn di sản gốm truyền thống, lưu giữ ký ức làng quê và kể lại câu chuyện di sản văn hóa dân tộc bằng những hiện vật vô danh nhưng đầy ý nghĩa.
Điều đáng nói là các bộ sưu tập này không chỉ dừng ở vài món đồ hoài niệm. Ở Nghệ An, ông Nguyễn Duy Long đã mất gần 20 năm để gom về gần 5.000 hiện vật, từ đồ đồng, đồ sứ, đồ gốm, đồ gỗ đến những vật dụng phục vụ sinh hoạt, lao động của người Việt trước đây. Trong khi đó, ở một vùng quê Phú Thọ, ngôi nhà nhỏ của ông Nguyễn Văn Trường được phủ kín hơn 10.000 bát đĩa, chum vại và đồ gốm cũ sau gần 30 năm bền bỉ sưu tầm. Những con số ấy cho thấy đây không phải thú chơi nhất thời, mà là hành trình dài đầy ý thức về trách nhiệm với ký ức cộng đồng.
Từ bát đĩa cổ Việt Nam đến đời sống người Thái trên nhà sàn
Nếu nhìn kỹ vào những bộ sưu tập gốm tư nhân này, ta thấy một bản đồ thu nhỏ của di sản văn hóa dân tộc. Bộ sưu tập của ông Nguyễn Duy Long ở Yên Thành chất đầy cày, bừa, cuốc, xẻng, chum, vại, nồi đồng, bát đĩa, bàn ghế – những vật dụng từng rất quen thuộc nhưng nay đã dần vắng bóng khỏi đời sống hiện đại. Chính loại hiện vật tưởng chừng “tầm thường” ấy lại giúp lưu giữ ký ức làng quê một cách sinh động nhất, bởi nó gắn trực tiếp với nhịp sống, bữa cơm, mùa vụ của cha ông.
Ở Con Cuông, ông Vi Văn Phúc lại chọn một hướng khác: ông dồn tâm sức cho những vật dụng gắn với đời sống người Thái. Trong ngôi nhà sàn rộng hàng trăm mét vuông là khoảng 1.000 hiện vật gồm dụng cụ sản xuất, săn bắt, vật dụng sinh hoạt, trang phục, nhạc cụ, đồ thờ cúng và đồ dùng trong nghi lễ truyền thống. Ngôi nhà ấy trở thành một bảo tàng gia đình, nơi người dân, học sinh, du khách có thể hiểu cụ thể người Thái ăn, mặc, lao động thế nào và hệ thống tín ngưỡng, tri thức dân gian được truyền từ đời này sang đời khác. Đây không chỉ là sưu tầm đồ cũ, mà là một cách chủ động bảo tồn di sản gốm truyền thống và không gian văn hóa tộc người.
Ngôi nhà 10.000 bát đĩa: kiến trúc của một bảo tàng đời sống
Câu chuyện ở Vĩnh Tường, Phú Thọ cho thấy bộ sưu tập gốm tư nhân có thể bẻ cong cả khái niệm về kiến trúc nhà ở. Từ cổng, tường rào đến mái hiên, hàng nghìn chiếc bát, chiếc đĩa, chum vại và đồ gốm cũ được gắn kín, biến ngôi nhà thành một công trình đặc biệt giữa làng quê Bắc Bộ. Không có điều kiện làm tủ kính hay phòng trưng bày, ông Nguyễn Văn Trường quyết định gắn thẳng bát đĩa lên tường, từ một góc nhỏ lan dần ra cột nhà, hàng rào, sân, phủ kín cả không gian sống.
Suốt gần 30 năm, ngôi nhà nhỏ ấy tích tụ hơn 10.000 bát đĩa, chum vại và đồ gốm cũ. Người ta đứng hàng giờ ngắm từng mảng tường, có người bật cười khi nhận ra chiếc bát men lam giống bếp nhà bà ngoại, có người lặng đi vì tuổi thơ bất ngờ hiện về. Công trình ấy được ví như một bảo tàng đời sống, nơi lưu giữ những vật dụng từng rất quen thuộc với làng quê Việt Nam: những chiếc bát men lam, chum đựng nước, vại muối dưa cà và những món đồ mà lớp trẻ ngày nay có thể đã ít còn biết đến. Có người từng đề nghị đổi lấy toàn bộ công trình bằng khoản tiền rất lớn và cả một căn nhà 5 tầng ngoài mặt phố, nhưng ông Trường kiên quyết từ chối – một lựa chọn cho thấy ông đặt giá trị ký ức cao hơn giá trị thị trường.
Kho di sản ngoài bảo tàng và những khoảng trống đáng lo
Từ Nghệ An đến Phú Thọ, những căn nhà đầy gốm sứ đang âm thầm trở thành kho lưu trữ văn hóa. Các hội cổ vật ở Nghệ An thống kê khoảng 200 thành viên, trong đó khoảng 80 người sưu tầm cổ vật với các bộ sưu tập đa dạng từ đồ đá, gốm sứ đến đồ phương Tây, đá tự nhiên. Từ những bộ sưu tập như vậy, một phần ký ức vật thể của Nghệ An được gìn giữ không chỉ trong bảo tàng, di tích mà còn ngay trong các gia đình. Đây là các “bảo tàng ngoài biên chế”, giúp bù đắp khoảng trống khi hệ thống bảo tàng công lập chưa thể chạm tới mọi làng quê, mọi tộc người.
Tuy nhiên, giữ được hiện vật mới chỉ là bước đầu; muốn biến chúng thành tư liệu cho nghiên cứu, giáo dục và cộng đồng còn vô số vấn đề phía sau. Phần lớn bộ sưu tập vẫn nằm trong nhà riêng, giao lưu trao đổi mang tính tự phát và đa số hiện vật chưa được đăng ký. Bảo quản cũng là bài toán nan giải: gỗ dễ mối mọt, kim loại oxy hóa, giấy nhạy cảm với nhiệt độ và độ ẩm, còn gốm, đất nung lâu đời có thể hư hỏng chỉ sau một cú va chạm. Một số hiện vật lại thiếu thông tin về người sử dụng, nơi phát hiện, hành trình chuyển giao, khiến việc xác định nguồn gốc, niên đại thêm phức tạp. Nếu không có sự đồng hành chuyên môn, những kho di sản quý giá này có nguy cơ “nằm sau cánh cửa” và mất dần giá trị qua thời gian.
Từ đam mê cá nhân đến trách nhiệm cộng đồng với di sản gốm truyền thống
Những câu chuyện ở Nghệ An hay Phú Thọ cho thấy một điều: bảo tồn di sản gốm truyền thống không thể chỉ giao phó cho bảo tàng hay chính quyền. Đó là một quá trình bắt đầu từ những người bình thường – nông dân, nhà nghiên cứu, nghệ nhân – khi họ quyết định không vứt bỏ chiếc bát mẻ, cái chum cũ, hay bộ quần áo lễ của tổ tiên. Từ những bộ sưu tập như vậy, di sản văn hóa dân tộc được cắm rễ sâu hơn vào đời sống, trở thành ký ức chung chứ không phải hiện vật xa lạ sau tủ kính.
Vấn đề là làm sao để các bộ sưu tập gốm tư nhân không dừng lại ở sự đam mê đơn lẻ. Cần những cơ chế giúp chủ nhân mở cửa bộ sưu tập, đón học sinh, du khách đến tham quan; cần sự hỗ trợ về chuyên môn để đăng ký, phân loại, thẩm định hiện vật; và cả những hướng dẫn cụ thể về bảo quản, trưng bày. Khi nhà riêng trở thành nơi công chúng có thể tiếp cận di sản, những bát đĩa cổ Việt Nam, những chum vại, nhạc cụ, đồ thờ… sẽ không còn là “đồ cũ” mà là chứng nhân của ký ức làng quê, là cầu nối giúp thế hệ hôm nay thấy mình thuộc về một dòng chảy lịch sử dài hơn. Đó mới là tương lai xứng đáng cho những ngôi nhà đang âm thầm gánh trên mái và tường mình cả một kho tàng văn hóa.
