Bộ sưu tập gốm tư nhân: khi ngôi nhà hóa thành kho ký ức
Bộ sưu tập gốm tư nhân là những tập hợp hiện vật gốm, sành, sứ và đồ dùng liên quan do cá nhân tự nguyện gìn giữ trong không gian gia đình, qua thời gian trở thành kho tư liệu sống động về lịch sử, đời sống thường nhật và ký ức làng quê, bổ sung cho hệ thống bảo tàng chính thống bằng những câu chuyện rất nhỏ nhưng giàu cảm xúc.
Nhìn vào những ngôi nhà chật kín chum vại, bát đĩa, ta thấy rõ một điều: di sản văn hóa gốm không chỉ nằm trong tủ kính bảo tàng mà đang thở giữa sân vườn, hiên nhà nông dân. Ở xóm Yên Trung, xã Yên Thành, ông Nguyễn Duy Long đã dành gần 20 năm sưu tầm gần 5.000 hiện vật từ đồ đồng, đồ sứ, đồ gốm, đồ gỗ đến dụng cụ sinh hoạt, lao động của người Việt trước đây. Những chiếc cày, bừa, cuốc, xẻng, bát đĩa, chum vại tưởng như đồ bỏ đi được ông nâng lên tầm di sản, đúng nghĩa bảo tồn gốm truyền thống gắn với nhịp sống nông thôn.
Từ nhà sàn người Thái ở Nghệ An đến ngôi nhà 10.000 bát đĩa ở Phú Thọ
Nếu bộ sưu tập của ông Long chủ yếu gợi lại ký ức làng quê đồng bằng, thì ở xã Con Cuông, một câu chuyện khác đang diễn ra trên nền nhà sàn rộng hàng trăm mét vuông của ông Vi Văn Phúc. Tại đây, khoảng 1.000 hiện vật, tư liệu về dụng cụ sản xuất, săn bắt, vật dụng sinh hoạt, trang phục, nhạc cụ, đồ thờ cúng và đồ dùng nghi lễ truyền thống của đồng bào Thái được gìn giữ cẩn thận. Ngôi nhà dần trở thành “bảo tàng gia đình” – nơi người dân, học sinh và du khách có thể tìm hiểu người Thái từng ăn, mặc, lao động ra sao, cùng những tập quán, tín ngưỡng và tri thức dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Ở Vĩnh Tường, Phú Thọ, một người nông dân khác – ông Nguyễn Văn Trường – biến ngôi nhà của mình thành một công trình có một không hai với hơn 10.000 bát đĩa, chum vại và đồ gốm cũ sau gần 30 năm sưu tầm. Từ cổng, tường rào đến mái hiên, hàng nghìn món gốm bị lãng quên được gắn kín; mỗi chiếc bát, chiếc đĩa từng hiện diện trong bữa cơm và gian bếp của bao gia đình Việt Nam, mang theo một phần ký ức làng quê xưa. Không ngẫu nhiên mà có người từng trả 20 tỷ đồng để mua toàn bộ công trình, nhưng ông Trường vẫn từ chối: với ông, đó là bảo tàng đời sống chứ không phải món hàng.
Những bảo tàng đời sống: Di sản văn hóa gốm trong tay người dân
Điểm chung của những bộ sưu tập gốm tư nhân này là chúng không dừng ở việc “cất đồ cũ”. Mỗi hiện vật đưa về là một lần người sưu tầm tự buộc mình tìm hiểu về nguồn gốc, niên đại, công dụng và bối cảnh sử dụng. Đó là quá trình nghiên cứu tại gia, âm thầm nhưng bền bỉ, góp phần ghi chép lại lịch sử địa phương, đời sống thường nhật và căn cước văn hóa qua từng chiếc nồi đồng, bát đĩa men nứt hay chum vại chứa nước mưa. Theo một người sưu tầm ở Nghệ An, “những vật dụng từng rất bình thường cũng có thể trở thành tư liệu giúp thế hệ sau hình dung về cuộc sống của cha ông”.
Ngôi nhà sàn của ông Vi Văn Phúc, ngôi nhà 10.000 bát đĩa ở Phú Thọ, hay căn nhà đầy ắp gốm sứ của nhà nghiên cứu Đào Tam Tỉnh ở phường Vinh Phú với hơn 1.000 hiện vật gốm, sành, sứ, đồ đồng, tiền cổ và hiện vật thời bao cấp, kháng chiến đang âm thầm làm công việc mà nhiều bảo tàng khó đảm đương hết: giữ lấy những lớp ký ức nhỏ, rời rạc nhưng rất người. Ở đó, di sản văn hóa gốm không bị tách khỏi đời sống mà hòa vào hơi thở của từng gia đình, biến những vật dụng đã lỗi thời thành cầu nối giữa con cháu với bàn tay lao động của cha ông.
Khoảng trống chính sách và thách thức bảo tồn gốm truyền thống tại gia
Dù đáng trân trọng, mô hình bảo tồn gốm truyền thống tại gia vẫn đối mặt nhiều giới hạn. Phần lớn bộ sưu tập hiện được lưu giữ ở tư gia, việc giao lưu, trao đổi hiện vật giữa những người chơi mang tính tự phát và đa số hiện vật chưa được đăng ký. Điều này tạo ra khoảng trống lớn trong quản lý và phát huy giá trị bộ sưu tập tư nhân: nhà nước khó hỗ trợ chuyên môn, còn chủ sở hữu thì tự xoay xở với kiến thức rời rạc, truyền miệng. Trong bối cảnh luật pháp phân biệt rõ di vật và cổ vật, việc nhận diện giá trị hiện vật càng cần dựa trên cơ sở chuyên môn nhưng không phải gia đình nào cũng tiếp cận được.
Thách thức tiếp theo là bảo quản. Đồ gỗ dễ mối mọt, kim loại oxy hóa, giấy nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm, còn gốm, đất nung lâu đời có thể hư hỏng chỉ sau một va chạm. Người sưu tầm hiểu điều đó, nhưng không phải ai cũng có điều kiện và kiến thức kỹ thuật để bảo quản chuẩn mực; việc lưu giữ vì thế ngày càng đòi hỏi kiến thức, điều kiện và kỹ thuật phù hợp chứ không thể dựa riêng vào sự cẩn thận của chủ sở hữu. Nếu không có cơ chế đăng ký, hỗ trợ nghiệp vụ về bảo quản, trưng bày và phát huy giá trị, nhiều kho ký ức làng quê có nguy cơ xuống cấp ngay trong chính không gian đã cưu mang chúng.
Từ bộ sưu tập cá nhân đến trách nhiệm cộng đồng với ký ức làng quê
Điều đáng nói là những ngôi nhà đầy ắp gốm không chỉ thuộc về chủ nhân. Khi người dân, học sinh, du khách tìm đến ngôi nhà sàn người Thái ở Con Cuông để hiểu cách tổ tiên ăn, mặc, lao động, hay đứng lặng hàng giờ trước bức tường phủ kín bát đĩa ở Phú Thọ để thấy lại căn bếp tuổi thơ của mình, những bộ sưu tập ấy đã vượt khỏi phạm vi tư hữu. Chúng trở thành một dạng thiết chế văn hóa phi chính thức, lấp khoảng trống mà không bảo tàng nào có thể chạm tới: sự thân thuộc và xúc động.
Từ những bộ sưu tập tư nhân như vậy, một phần ký ức vật thể đang được gìn giữ ngay trong các gia đình, không chỉ trong bảo tàng hay di tích. Công trình của ông Nguyễn Văn Trường, nơi người vợ già tiếp tục quét dọn sân nhà và lau chùi hơn 10.000 chiếc bát đĩa sau khi chồng mất, cho thấy di sản văn hóa gốm gắn chặt với ký ức cá nhân đến mức không thể cắt rời. Muốn con cháu ngày mai còn cảm được mùi khói bếp, tiếng va chạm của bát đĩa men xưa, chúng ta phải coi những “bảo tàng gia đình” ấy là một phần của chiến lược bảo tồn chung – đồng hành, hỗ trợ, nhưng không tước đi sự chủ động và câu chuyện riêng của từng ngôi nhà.
