Thanh Hà: di sản thủ công Hội An không chấp nhận đóng khung
Làng gốm Thanh Hà là một di sản thủ công Hội An đã hình thành bên dòng Thu Bồn từ cuối thế kỷ XV, tồn tại hơn 500 năm với kỹ thuật gốm truyền thống và cộng đồng nghệ nhân nối nghề qua nhiều thế hệ, vừa là nguồn sinh kế, vừa là biểu tượng văn hóa gắn với bản sắc đô thị cổ Hội An trong đời sống đương đại. Hơn nửa thiên niên kỷ, gốm truyền thống 500 năm này không chỉ được truyền lại bằng tay nghề mà còn bằng cách cả cộng đồng chủ động thích ứng với biến động thị trường. Thanh Hà không đi theo hướng “bảo tàng hóa” làng nghề, mà chọn con đường khó hơn: đổi mới sản phẩm, mở cửa cho du lịch, nhưng kiên quyết bảo tồn làng nghề gốm như một không gian sống, làm việc và sáng tạo của cư dân bản địa.
Từ nguy cơ đứt gãy nghề đến chiến lược làm mới sản phẩm
Đầu thế kỷ XX, đồ nhựa và kim loại tràn vào đời sống, âm thầm thu hẹp công năng sử dụng của gốm, khiến nhiều sản phẩm truyền thống mất thị phần và nghề gốm Thanh Hà có lúc đứng trước nguy cơ đứt gãy. Bài toán đặt ra không phải là hoài niệm, mà là sống sót trong một thị trường nơi đồ gốm bị xem là lỗi thời. Du lịch xuất hiện đã đảo chiều câu chuyện: thay vì cạnh tranh bằng công năng thuần túy, gốm Thanh Hà bán trải nghiệm, bán câu chuyện văn hóa. Làng nghề đổi mới sản phẩm để đáp ứng nhu cầu du lịch và thị trường đương đại, từ kích thước, kiểu dáng đến công năng, bao bì và khả năng vận chuyển đều được tính toán lại để phù hợp nhu cầu thực tế của người tiêu dùng và du khách.
Giữ kỹ thuật truyền thống, thay sản phẩm: lựa chọn của lớp nghệ nhân trẻ
Trong lớp người trẻ tiếp nối nghề, nghệ nhân Lê Văn Nhật chọn hướng đi tiêu biểu: giữ nền tảng kỹ thuật truyền thống nhưng thay đổi sản phẩm theo thị trường. Đây là một lựa chọn mang tính lập trường: kỹ thuật, chất đất, cách tạo hình vẫn là gốm Thanh Hà, nhưng sản phẩm không bị ràng buộc bởi những mẫu cũ. Anh Nhật đưa hơi thở Hội An vào gốm qua mô hình Chùa Cầu thu nhỏ, hình ảnh bài chòi cách điệu trên nền gốm trắng, bộ 12 con giáp, bình hoa, ly, đĩa được thiết kế mềm mại, hiện đại hơn. Theo anh, khách du lịch có xu hướng chọn quà lưu niệm nhỏ gọn, dễ mang theo, nên đổi mới mẫu mã, màu sắc là điều kiện sống còn, nhưng “hàng thủ công không cái nào giống cái nào, nhìn vào là phải thấy Hội An”.
Du lịch nuôi nghề, nghề nuôi người: mô hình phát triển bền vững
Thanh Hà không coi du lịch là mối đe dọa làm biến dạng làng nghề, mà xem đó là kênh “xuất khẩu tại chỗ” cho di sản thủ công Hội An. Làng gốm Thanh Hà hiện duy trì 37 hộ với 69 lao động trực tiếp sản xuất, trình diễn nghề và phục vụ khách tham quan, trải nghiệm; đội ngũ nòng cốt gồm 5 nghệ nhân, 9 thợ giỏi, cùng nhãn hiệu tập thể được bảo hộ, 5 sản phẩm OCOP và 16 sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu. Chỉ trong 8 tháng đầu năm 2026, làng đón khoảng 184.000 lượt khách, trong đó khoảng 141.000 khách quốc tế, cho thấy sức hút của mô hình “làng nghề sống”. Nguồn thu từ du lịch quay trở lại hỗ trợ sinh kế, tạo động lực để người dân giữ nghề, trong khi chính việc duy trì sản xuất hằng ngày lại là tài nguyên làm nên sức hấp dẫn cho điểm đến.
Đổi mới hình thức, giữ vững hồn cốt: tương lai của gốm truyền thống 500 năm
Điểm đáng chú ý trong câu chuyện bảo tồn làng nghề gốm Thanh Hà là quan điểm rõ ràng: sản phẩm mới phải là sự kết tinh và kế thừa truyền thống, chứ không phải thay thế nó. Nhà nghiên cứu Phùng Tấn Đông nhấn mạnh, yếu tố mỹ thuật cần thể hiện đặc trưng tạo hình của làng gốm, còn công năng của quà tặng, đồ chơi, vật lưu niệm phải vừa hữu dụng, vừa mang dấu ấn làng nghề. Chính quyền phường Hội An Tây xác định nguyên tắc xuyên suốt là “đổi mới hình thức nhưng phải giữ vững hồn cốt”, bảo đảm giá trị văn hóa, tính chất thủ công và kỹ thuật làm gốm vẫn là nền tảng của mọi sáng tạo. Thời gian tới, địa phương dự định đẩy mạnh gốm mỹ nghệ, gốm trang trí giá trị cao, từng bước số hóa sản phẩm theo hướng “mỗi sản phẩm một câu chuyện”, dùng công nghệ để kể lại lịch sử hơn 500 năm mà không đánh đổi bản sắc.
