Cận thị ở trẻ em: Một “đại dịch” do lối sống hiện đại tạo ra
Cận thị ở trẻ em là tình trạng mắt trẻ phải điều tiết kéo dài trong môi trường học tập và giải trí chủ yếu ở cự ly gần, thiếu ánh sáng tự nhiên và hoạt động ngoài trời, khiến tật khúc xạ xuất hiện sớm hơn, tiến triển nhanh hơn và ngày càng phổ biến trong lứa tuổi học đường. Cận thị không còn là chuyện vài đứa trẻ phải đeo kính; nó đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng toàn cầu và đang trẻ hóa rõ rệt. Điều đáng báo động là ở Việt Nam, ước tính có từ 3–5 triệu trẻ 5–15 tuổi mắc các tật khúc xạ, với nguy cơ đến năm 2050 có tới 90% trẻ em có thể bị cận nếu chúng ta tiếp tục chấp nhận lối sống hiện tại mà không hành động.
Vì sao tật khúc xạ gia tăng nhanh và trẻ hóa ở đô thị?
Điều không thể phủ nhận là tật khúc xạ gia tăng không phải ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ cách chúng ta tổ chức cuộc sống cho trẻ. Các chuyên gia nhãn khoa khẳng định cận thị hiện đã trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng nổi lên trên phạm vi toàn cầu, với khu vực Đông Á và Đông Nam Á ghi nhận tốc độ tăng nhanh nhất. Tại Việt Nam, tỉ lệ trẻ mắc tật khúc xạ đang tăng nhanh, đặc biệt ở các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM. Khảo sát cho thấy tỉ lệ tật khúc xạ ở trẻ em tại Hà Nội đã lên tới 51%, còn tại TP.HCM là 75,6%. Trong khi đó, khoảng 26,6% học sinh trung học ở khu vực thành thị mắc cận thị, cao gần gấp đôi so với nông thôn (14,2–16,3%). Nếu nhìn vào những con số này mà vẫn cho rằng “đeo kính là bình thường”, chúng ta đang đánh đổi thị lực cả một thế hệ.
Màn hình điện tử, thiếu trời nắng và lớp học tối: Bộ ba “kẻ tội đồ”
Gốc rễ của làn sóng cận thị ở trẻ em nằm ngay trong những thói quen mà người lớn dung dưỡng mỗi ngày. Thứ nhất, màn hình điện tử và mắt đang bị đặt vào mối quan hệ độc hại: trẻ dành nhiều giờ học và giải trí trên điện thoại, máy tính bảng, máy tính; việc nhìn màn hình liên tục ở khoảng cách gần khiến mắt phải điều tiết kéo dài, làm tăng nguy cơ tiến triển cận thị. Các chuyên gia khẳng định sử dụng điện thoại, máy tính bảng, máy tính trong thời gian dài với khoảng cách gần là nguyên nhân quan trọng khiến tỉ lệ tật khúc xạ tăng nhanh ở giới trẻ. Thứ hai, hoạt động ngoài trời bị cắt giảm đến mức tối thiểu: trẻ ngày càng ít vận động ngoài trời, trong khi thời gian vui chơi dưới ánh sáng tự nhiên bị thu hẹp, dù ánh sáng tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ mắt và làm chậm tiến triển cận thị. Thứ ba, môi trường học tập thiếu chuẩn: vẫn còn hơn 22% phòng học không đạt tiêu chuẩn chiếu sáng và thiếu ánh sáng tự nhiên, cộng thêm tư thế ngồi sai, đọc sách quá gần, học trong điều kiện thiếu sáng. Nói cách khác, chúng ta đang buộc mắt trẻ làm việc quá sức trong một “đường hầm” ánh sáng kém và khoảng cách gần.
Thói quen trong gia đình: Cha mẹ đang nuôi lớn cận thị mà không biết
Không thể đổ hết trách nhiệm cho trường học hay công nghệ khi chính gia đình lại góp phần làm mắt trẻ yếu đi. Nhiều phụ huynh cho phép, thậm chí khuyến khích trẻ dùng màn hình như phần thưởng, mà quên giới hạn thời gian và khoảng cách an toàn. Không ít học sinh vẫn ngồi học sai tư thế, đọc sách quá gần, sử dụng điện thoại liên tục mà không cho mắt nghỉ ngơi. Trong khi đó, cha mẹ lại hiếm khi đưa con đi khám mắt định kỳ; nhiều trẻ chỉ được phát hiện cận khi thị lực đã giảm rõ rệt hoặc tiếp tục đeo kính sai số vì không tái khám. Một nghiên cứu còn ghi nhận tới 63,2% học sinh mắc cận thị chưa được đeo kính phù hợp, nghĩa là chúng ta đang bỏ mặc trẻ học tập với đôi mắt luôn trong tình trạng “phải đoán chữ”. Nếu người lớn không thay đổi nhận thức, mọi khuyến nghị y khoa sẽ chỉ nằm trên giấy.
Chiến lược bảo vệ thị lực trẻ: Can thiệp từ hôm nay hay chờ 2050?
Tin tốt là cận thị ở trẻ em có thể kiểm soát tốt hơn nhiều so với những gì cha mẹ tưởng, miễn là chúng ta hành động sớm và kiên định. Các chuyên gia nhấn mạnh, phòng ngừa cận thị cần bắt đầu từ những thói quen sinh hoạt hằng ngày. Trẻ nên ngồi học đúng tư thế, giữ khoảng cách từ mắt đến sách khoảng 30–35cm, học trong điều kiện đủ ánh sáng và hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trong thời gian dài. Đồng thời, trẻ cần dành ít nhất 1–2 giờ mỗi ngày hoạt động ngoài trời để mắt điều tiết tự nhiên và làm chậm tiến triển cận thị. Song song đó, hệ thống trường học và gia đình phải cải thiện điều kiện chiếu sáng, tăng tỉ lệ phòng học đạt chuẩn, xây dựng thói quen khám mắt định kỳ, chọn giải pháp điều chỉnh thị lực an toàn. Nếu không triển khai hiệu quả các chính sách và đưa quy định vào đời sống, cảnh báo rằng đến năm 2050 có tới 90% trẻ em Việt Nam có nguy cơ mắc cận thị sẽ không còn là dự báo mà trở thành hiện thực. Câu hỏi không phải là “cận thị có tăng hay không”, mà là chúng ta có chấp nhận để con mình nằm trong 90% đó hay không.
