Kiểm soát phải bắt đầu trước khi thực phẩm lên bàn ăn
Luật An toàn thực phẩm là khung pháp lý đặt ra trách nhiệm và cách thức kiểm soát nguy cơ đối với thực phẩm xuyên suốt từ sản xuất, chế biến, kinh doanh, lưu thông đến khi được đưa tới người tiêu dùng. Điểm đáng chú ý của dự thảo sửa đổi là không chờ sản phẩm ra thị trường mới tìm nguy cơ: dự án được Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng 24/10, sau hơn 15 năm thực thi luật hiện hành. Dự thảo gồm 9 chương, 74 điều, hướng tới quản lý theo nguy cơ, tăng hậu kiểm và kết nối dữ liệu thay cho cách làm nặng về kiểm tra trước lưu thông.
Định hướng này có cơ sở rõ ràng: quản lý hiện còn phân tán giữa các bộ, ngành, dữ liệu chưa được kết nối đồng bộ, trong khi thương mại điện tử phát triển nhanh. Kiểm soát cả chuỗi — từ trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt, giết mổ đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông — giúp xác định điểm phát sinh rủi ro và chủ thể phải chịu trách nhiệm. Đây là bước tiến cần thiết, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu dữ liệu truy xuất đủ chính xác và cơ quan quản lý phản ứng kịp thời khi phát hiện vi phạm.
Bếp ăn tập thể cần quy định có sức ràng buộc
Các đại biểu thảo luận dự án tại Tổ 4 chiều 24/10, trong bối cảnh lo ngại về an toàn thực phẩm tại bếp ăn tập thể, và đề nghị đưa kiểm thực ba bước cùng việc lưu mẫu thức ăn vào luật. Hiện chế độ này được hướng dẫn bằng một quyết định hành chính; đại biểu Lê Hoàng Hải cho rằng còn khoảng trống về truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm khi đơn vị thuê ngoài cung cấp suất ăn. Luật hóa sẽ tạo căn cứ rõ hơn để xác định nghĩa vụ, thay vì để một quy trình thiết yếu phụ thuộc vào hướng dẫn dưới luật.
Theo đề xuất được nêu, bữa ăn từ 30 suất trở lên phải lưu mẫu mọi món ít nhất 24 giờ, ở nhiệt độ từ 2°C đến 8°C. Đại biểu cũng lưu ý tiêu chí miễn giấy chứng nhận chưa phản ánh hết mức độ nguy cơ, còn khái niệm “bếp ăn tập thể” chưa thống nhất. Những điểm này không phải thủ tục phụ: chúng quyết định liệu nhà trường, cơ sở y tế và đơn vị cung cấp suất ăn có thể truy nguyên nguyên liệu, khoanh vùng sự cố và bảo vệ người ăn hay không. Vì phục vụ đông người, nhất là trẻ em và người bệnh, an toàn bếp ăn cần được đặt vào diện giám sát ưu tiên.
Trách nhiệm phải theo kịp thức ăn đường phố và bán hàng online
Thức ăn đường phố, suất ăn tập thể và thực phẩm trực tuyến cùng đặt ra một vấn đề: người mua thường khó tự kiểm tra nguồn gốc, điều kiện chế biến hoặc năng lực của người bán. Dự thảo nhấn mạnh trách nhiệm của người kinh doanh thức ăn đường phố, đơn vị cung cấp suất ăn và tổ chức vận hành bếp ăn, đồng thời tăng vai trò giám sát của chính quyền địa phương. Đây là hướng đi hợp lý, bởi một quy định chỉ nhắm vào cơ sở sản xuất sẽ bỏ lọt những điểm tiếp xúc trực tiếp, nơi thực phẩm được chế biến, giao nhận và phục vụ.
Với thực phẩm trực tuyến, dự thảo đề nghị làm rõ nghĩa vụ của người bán, đơn vị quản lý sàn thương mại điện tử, mạng xã hội có hoạt động thương mại và cơ sở giao đồ ăn; người bán phải cung cấp hồ sơ pháp lý, còn nền tảng cần có cơ chế kiểm duyệt trước khi sản phẩm được đăng tải. Quy định này có thể giúp người tiêu dùng tiếp cận sản phẩm minh bạch hơn, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc nền tảng kiểm tra thực chất, không biến khâu xác minh thành thao tác hình thức. Dữ liệu quốc gia cũng được đề xuất để người dân tiếp cận thông tin về vi phạm, sự cố và tham gia giám sát an toàn thực phẩm.
Phân tầng nguy cơ để phòng ngừa chủ động
Đại biểu Nguyễn Thanh Liêm đề nghị chia nguy cơ an toàn thực phẩm thành ba mức: cao, trung bình và thấp, thay vì hai mức cao và thấp như dự thảo. Cách phân loại này đáng cân nhắc vì nguy cơ không phải lúc nào cũng nằm gọn trong hai nhóm; một thang đánh giá chi tiết hơn có thể giúp phân bổ tần suất kiểm tra và nguồn lực hậu kiểm sát thực tế. Tuy vậy, luật cần quy định tiêu chí đủ rõ để tránh phân loại tùy nghi, đồng thời công khai căn cứ để cơ sở và người dân hiểu vì sao một loại thực phẩm hoặc địa điểm được xếp vào mức nhất định.
Dự thảo có 37 trong 76 điều giao Chính phủ quy định chi tiết, cho phép cập nhật yêu cầu khi khoa học và sản phẩm mới thay đổi, nhưng cũng đòi hỏi các văn bản hướng dẫn được ban hành kịp thời. Quốc hội dự kiến thảo luận dự án tại hội trường ngày 11/11. Khi đó, trọng tâm không nên dừng ở việc mở rộng nghĩa vụ trên giấy: luật cần khép khoảng trống truy xuất, xác định rõ trách nhiệm của từng mắt xích và bảo đảm người dân có thể giám sát. Chỉ khi những điều ấy đi cùng kiểm tra dựa trên dữ liệu, mục tiêu phòng ngừa mới vượt khỏi lời hứa.
