An toàn phải đến trước lựa chọn san núi
Nguy cơ sạt lở là khả năng đất đá mất ổn định, trượt khỏi sườn dốc và gây thiệt hại cho nhà cửa, sinh kế hoặc tính mạng của người sống trong và quanh khu vực đó. Vì vậy, khi hiểm họa đã hiện hữu, ưu tiên trước tiên phải là đưa dân đến nơi an toàn; công trình xử lý địa hình cần được cân nhắc trên cơ sở ấy.
Tại núi Một, phường Quy Nhơn, địa hình dốc, đất đá phong hóa mạnh và sườn núi cao khoảng 44 m tạo nguy cơ cho khu dân cư lân cận. Sau bão số 13 và đợt mưa lũ cuối năm 2025, sạt lở làm năm căn nhà sập hoàn toàn, nhiều nhà khác hư hỏng. Khu vực hiện có 228 hộ; chính quyền phường đề xuất di dời dân, đào hạ rồi san phẳng núi. Tuy nhiên, đây vẫn là đề xuất địa phương, chưa có quyết định chính thức.
Quy mô dự kiến khiến phương án không thể được xem như một quyết định kỹ thuật đơn thuần: khối lượng đào hạ ước khoảng một triệu mét khối đất đá, tổng chi phí sơ bộ khoảng 500 tỉ đồng, còn nguồn thu dự kiến từ đấu giá đất khoảng 850 tỉ đồng. Những con số ấy cần được đặt cạnh tác động đến cảnh quan, giá trị lịch sử và quyền lợi của các hộ phải rời nhà. Nhưng tranh luận về san núi không nên làm chậm việc cấp bách hơn: Chủ tịch tỉnh Gia Lai nhấn mạnh cần di dời người dân khỏi nơi nguy hiểm trước mùa mưa bão.
Ia Tul cho thấy di dời chỉ thành công khi có nơi ở
Di dời dân cư chỉ tạo được sự an tâm nếu điểm đến đủ an toàn và có điều kiện sống thực tế, thay vì đẩy rủi ro từ căn nhà cũ sang một cuộc sống bấp bênh khác. Khu tái định cư tại xã Ia Tul cho thấy hướng đi ấy có thể thành hình: sau nhiều năm sống trong vùng thường xuyên ngập lụt, người dân Bôn Jứ đang chuyển đến nơi ở mới và dựng lại cuộc sống.
Khu tái định cư rộng gần 22 ha tại thôn Bôn Tơ Khế được xây dựng để bố trí 207 hộ, với tổng mức đầu tư hơn 200 tỉ đồng. Đến nay, 160 hộ đã chuyển đến và cùng chính quyền dựng nhà; địa phương phối hợp với lực lượng quân đội hỗ trợ các hộ còn lại, phấn đấu hoàn thành trong tháng 11.2026.
Điều người dân nhận được không chỉ là nền đất mới mà còn là điện, nước, đường sá và khả năng chấm dứt cảnh chạy lũ mỗi khi mưa lớn. Một số gia đình vẫn trở về làng cũ làm rẫy, nhưng đã chuyển nơi ăn ở đến khu vực an toàn hơn. Đây là điểm đáng chú ý: tái định cư có ý nghĩa khi bảo vệ được đời sống thường nhật, đồng thời cho phép người dân duy trì sinh kế. Nếu thiếu những điều kiện ấy, quyết định rời nhà khó thể trở thành lựa chọn bền vững.
Sơn La phơi bày khoảng cách giữa cảnh báo và khả năng rời đi
Ở Sơn La, nguy cơ sạt lở cao không tự động dẫn đến việc người dân có thể chuyển đi. Sau mưa lũ, hơn 4.600 hộ vẫn sống tại các khu vực có nguy cơ sạt lở và thiên tai cao; địa phương đang triển khai 13 dự án sắp xếp, ổn định dân cư. Con số này nhắc rằng cảnh báo chỉ là bước đầu: nếu thiếu mặt bằng, hỗ trợ dựng nhà và điều kiện sinh kế, di dời khẩn cấp có thể vượt quá khả năng của chính những người đang bị đe dọa.
Tại bản Lẩy, xã Muổi Nọi, mưa lũ tháng 8 cuốn mất từ 3 đến 4 mét nền đất, khiến taluy sạt sâu sát chân móng nhà ông Lò Văn Phiêu. Dù nhận rõ mức độ nguy hiểm, gia đình ông chưa thể chuyển đi vì đã vay nợ để xây nhà và không còn tiền dựng nhà mới. Một địa điểm khoảng 5 ha, cách khu dân cư cũ hơn 1 km, đang được xem xét quy hoạch; mức hỗ trợ di chuyển 30 triệu đồng mỗi hộ được chính quyền xã đánh giá là quá thấp so với chi phí thực tế.
Bởi vậy, bài toán ở vùng sạt lở cao không thể giải bằng mệnh lệnh rời đi nếu người dân không có chỗ đến khả thi. Trường hợp Sơn La củng cố một ưu tiên cần áp dụng nhất quán: bố trí mặt bằng và hỗ trợ đủ thiết thực phải đi cùng cảnh báo, trong khi ở núi Một, việc xem xét san núi cũng không được lấn át nhiệm vụ đưa hộ dân ra khỏi hiểm nguy trước mùa mưa bão.
Đích đến phải là an cư, không chỉ là xử lý điểm sạt
Ba địa bàn cho thấy ba chặng của cùng một trách nhiệm công: nhận diện nguy hiểm, bảo vệ người dân trước mắt và tạo nơi ở ổn định về lâu dài. Núi Một đặt ra câu hỏi lớn về quy mô và hệ quả của phương án san núi; Ia Tul cho thấy khu tái định cư có thể giúp người dân thoát cảnh nơm nớp chạy lũ; Sơn La cảnh báo rằng thiếu mặt bằng và nguồn lực, những hộ trong vùng nguy hiểm vẫn có thể mắc kẹt.
Thứ tự ưu tiên vì thế cần rõ ràng: di dời người dân khỏi vị trí đe dọa trước, bảo đảm nơi đến có hạ tầng và gắn với sinh kế, rồi mới quyết định giải pháp can thiệp lâu dài vào địa hình. San phẳng núi Một vẫn đang được xem xét, không phải quyết định đã chốt. Dù chọn cách nào, thước đo cuối cùng không phải lượng đất đá được xử lý hay mặt bằng được tạo ra, mà là số gia đình có thể sống an toàn và an cư bền vững.
