Gia Bình đang chuyển mình: từ vùng giải phóng mặt bằng thành đô thị sân bay
Dự án sân bay Gia Bình là quá trình Bắc Ninh quy hoạch cảng hàng không quốc tế cùng hệ thống tái định cư và hạ tầng kỹ thuật, trong đó vừa tổ chức giải phóng mặt bằng trên diện rộng vừa chuẩn bị nguồn vật liệu san lấp để hình thành một cực tăng trưởng mới gắn với đô thị sân bay và các tuyến kết nối vùng lân cận. Việc tái định cư Bắc Ninh không còn là câu chuyện trên giấy: hàng trăm hộ dân đã bước vào giai đoạn chọn lô, nhận mặt bằng và chuẩn bị xây nhà. Từ ngày 1–7/10, UBND phường Gia Bình tiếp nhận đăng ký bàn giao tạm mặt bằng tại khu tái định cư Đông Cứu 1 cho các hộ thuộc diện giải phóng mặt bằng sân bay Gia Bình, với mục tiêu giúp người dân sớm ổn định cuộc sống tại nơi ở mới. Đây là bước đi cho thấy chính quyền lựa chọn tăng tốc di dời song song với hoàn thiện hạ tầng, thay vì chờ mọi hạng mục “xong hẳn” mới bắt đầu chuyển dân.
Đất san lấp: điều kiện tiên quyết để sân bay không chậm tiến độ
Điểm nhấn đầu tiên ở thượng tầng là câu chuyện nguồn vật liệu. Bắc Ninh đã cấp phép cho Công ty cổ phần Thái Minh Group khai thác gần 6,3 triệu m³ đất san lấp trên diện tích 21 ha, với tổng công suất tối đa 4,8 triệu m³ mỗi năm để phục vụ trực tiếp dự án sân bay Gia Bình và các dự án hạ tầng liên quan. Tại khu I thôn Kim Xa, xã Cẩm Lý, doanh nghiệp được khai thác hơn 4 triệu m³ trên 15 ha trong 24 tháng; khu II rộng 6 ha có gần 2,3 triệu m³, công suất 1,8 triệu m³/năm trong 18 tháng. Một câu nói có thể trích lại là: "Từ đầu năm đến nay, Thái Minh Group được cấp 4 giấy phép khai thác khoáng sản nhóm IV với tổng trữ lượng hàng chục triệu m³ đất san lấp." Dù vậy, việc rút ngắn khoảng 2/3 thời gian cấp phép cho thấy tỉnh đang chấp nhận giải pháp ‘đẩy nhanh thủ tục’ để tránh việc thiếu đất, cát san lấp khiến tiến độ sân bay bị kéo lùi.
Đông Cứu 1: người dân được nhận mặt bằng trước, hạ tầng hoàn thiện sau
Ở tầng đời sống, quyết định cho phép nhận tạm mặt bằng tại khu tái định cư Đông Cứu 1 là bước ngoặt của quá trình tái định cư Bắc Ninh. Khu này có diện tích quy hoạch 30,03 ha, trong đó 17,36 ha dành cho tái định cư, gồm 19 block với 550 lô đất liền kề, đủ để hình thành một khu dân cư mới gắn trực tiếp với sân bay Gia Bình. Đến nay, một số hạng mục hạ tầng thiết yếu như đường giao thông, điện sinh hoạt, nước sạch và thoát nước đã cơ bản hoàn thành tại một số vị trí, cho phép bàn giao mặt bằng trước cho người dân trong khi nhà thầu tiếp tục thi công phần còn lại. Về bản chất, đây là bàn giao tạm, không thay thế quyết định giao đất và nghĩa vụ tài chính, nhưng quyền lợi tái định cư của người dân vẫn được giữ nguyên. Cách làm này thể hiện một quan điểm rõ ràng: chấp nhận thi công hạ tầng và xây nhà diễn ra đồng thời để cư dân không phải chờ đợi quá lâu trong trạng thái “đi không được, ở cũng không xong”.
Áp lực minh bạch và chất lượng sống tại các khu tái định cư
Tăng tốc giải phóng mặt bằng chỉ thực sự có ý nghĩa nếu chất lượng sống tại khu mới được đảm bảo. Các khu tái định cư sân bay Gia Bình, gồm Gia Bình, Đông Cứu 1, Đông Cứu 2 và Lương Tài, sử dụng hơn 335 ha đất, hiện đều đang tập trung nhân lực, máy móc để hoàn thiện hệ thống hạ tầng kỹ thuật nhưng vẫn còn nhiều hạng mục dang dở. Điều này đặt ra bài toán rõ ràng: nếu không giám sát chặt việc khai thác đất san lấp, bảo vệ môi trường, cắm mốc, lắp camera tại mỏ Kim Xa và kiểm soát phương tiện quá tải như tỉnh yêu cầu, người dân khu tái định cư sẽ phải gánh chi phí môi trường và giao thông thay cho nhà đầu tư. Trong khi đó, cơ chế nhận mặt bằng trước yêu cầu hộ dân cam kết xây dựng đúng quy hoạch, bảo đảm vệ sinh, an ninh và phối hợp với nhà thầu, nghĩa là trách nhiệm cộng đồng đã được đặt lên vai cư dân ngay từ ngày đầu bước chân vào khu mới.
Gia Bình đang đi đúng hướng, nhưng chưa có chỗ cho chủ quan
Nhìn tổng thể, tiến độ tái định cư và chuẩn bị đất san lấp cho sân bay Gia Bình đang đi đúng hướng: vật liệu đầu vào được đảm bảo với hàng chục triệu m³ đất dự báo từ quỹ mỏ khảo sát 400 ha tại Tam Tiến, Cẩm Lý, Trường Sơn; người dân vùng giải phóng mặt bằng được tạo điều kiện chọn thửa, nhận mặt bằng tạm để khởi công nhà ở, thay vì phải chờ hạ tầng hoàn thiện đồng loạt. Tuy nhiên, cách phát triển này là “chạy song song” giữa ba tuyến: khai thác khoáng sản, thi công hạ tầng và xây dựng cuộc sống mới. Bất cứ tuyến nào chậm hoặc thiếu minh bạch đều có thể làm suy giảm niềm tin cư dân, từ chuyện bụi, tiếng ồn ở khu mỏ đến việc đường, điện, nước chưa đồng bộ tại khu tái định cư. Nếu Bắc Ninh giữ được kỷ luật giám sát, đối thoại tốt với người dân và bám sát cam kết tiến độ, Gia Bình có cơ hội trở thành một hình mẫu về chuyển đổi không gian nông thôn thành đô thị sân bay thay vì chỉ là một công trường khổng lồ.
