Từ “lưng quay ra sông” đến trục chiến lược của một Hà Nội mới
Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là một dự án quy hoạch đô thị dài khoảng 40 km, bao phủ 11.418 ha dọc hai bờ sông Hồng Hà Nội, nhằm biến dòng sông thành trục không gian xanh, kinh tế, văn hóa và đô thị chiến lược, thay cho vai trò hành lang thoát lũ bị đê điều chia cắt trong nhiều thập kỷ.
Điểm then chốt của dự án không phải là thêm một tuyến đường, mà là thay đổi hướng phát triển của cả thành phố: từ một đô thị “quay lưng ra sông” sang “hướng mặt vào sông”. Với hai tuyến đại lộ dọc hai bờ, 11 công viên quy mô khoảng 3.513 ha và các trung tâm tài chính, thương mại, dịch vụ, đổi mới sáng tạo, trục sông Hồng được đặt giữa cấu trúc phát triển mới của Hà Nội.
Theo một tờ báo Singapore, dự án được xem là tâm điểm trong kế hoạch quy hoạch kéo dài một thế kỷ, với tham vọng tạo nên một “kỳ tích sông Hồng” tương tự cách Seoul biến sông Hàn thành biểu tượng đô thị. Nhìn từ góc độ đó, đây là bước chuyển mang tính tuyên bố: Hà Nội muốn sông Hồng trở thành xương sống của đô thị bền vững chứ không chỉ là hạ tầng phòng lũ.
Quy hoạch đô thị trên trục sông: con số lớn, thách thức còn lớn hơn
Phạm vi quy hoạch trục sông Hồng hiện có khoảng 3.626 ha mặt nước, trong đó riêng mặt nước sông chiếm 3.378 ha, tương đương gần 32% tổng diện tích; đất nông nghiệp khoảng 5.741 ha (xấp xỉ 50%), đất ở khoảng 1.102 ha (gần 10%), còn lại là các chức năng khác với 949 ha. Tổng dân số hiện trạng vào khoảng 279.525 người, phân bố cả trong khu vực đô thị lẫn ngoại thành.
Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5000, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, được đặt trên nền tư duy mới: không coi sông là ranh giới chia cắt, mà là trục kết nối duy nhất đủ sức gắn khu vực phía Bắc – phía Nam thành một chỉnh thể đô thị thống nhất. Đây là một tuyên bố chính trị – không gian rõ ràng: Hà Nội chấp nhận lao vào bài toán phức tạp của quy hoạch đô thị dọc sông.
Dự báo dân số trong khu vực nghiên cứu lên tới 800.000–1,2 triệu người. Nghĩa là mọi quyết định về quy hoạch đô thị, không gian xanh, giao thông hay tái định cư ở đây sẽ tác động trực tiếp đến đời sống của hàng trăm nghìn cư dân. Nếu quản lý kém, trục này có thể trở thành tuyến phân hóa mới; nếu làm tốt, đây sẽ là minh chứng rằng Hà Nội có thể phát triển cảnh quan nhưng vẫn giữ được sự công bằng không gian.
Trục xanh – kinh tế – văn hóa: nền tảng cho đô thị bền vững
Sông Hồng được định hướng trở thành trục không gian xanh trung tâm, đồng thời là trục kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị gắn với văn hóa sáng tạo, khoa học công nghệ của Hà Nội. Nói cách khác, đây là trục “đa tầng” – nơi không gian xanh, kinh tế đô thị và bản sắc văn hóa buộc phải cùng tồn tại, thay vì loại trừ lẫn nhau.
Không gian ven sông được kỳ vọng trở thành biểu trưng cho hình ảnh Hà Nội “Văn hiến, Bản sắc, Sáng tạo”, hướng tới một thủ đô văn minh, hiện đại và có sức cạnh tranh quốc tế. Một tổ chức thương mại và đầu tư của Đức đánh giá sông Hồng có thể trở thành một trong những trục phát triển quan trọng trong quá trình Hà Nội chuyển mình thành đại đô thị hiện đại. Đó không chỉ là lời khen; đó là kỳ vọng về cách Hà Nội định nghĩa lại đô thị bền vững của riêng mình.
Muốn vậy, dự án phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn thoát lũ, bảo vệ sinh thái, bảo tồn di sản, tổ chức tái định cư và duy trì sinh kế cho cộng đồng ven sông. Một trong những hướng tiếp cận là biến các khu vực ngoài bãi thành công viên ngập nước, hồ điều hòa, không gian sinh thái và vùng đệm thích ứng với biến đổi khí hậu. Đô thị bền vững ở đây không còn là khẩu hiệu, mà là bài kiểm tra ngay trên lòng sông Hồng Hà Nội.
Người dân trong trung tâm của trục cảnh quan mới
Từ góc nhìn quốc tế, dự án trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xem là cơ hội hiếm có để Hà Nội thay đổi không chỉ diện mạo mà cả cách thành phố vận hành và phát triển. Nhưng ở tầng thấp hơn, đó là câu chuyện rất đời thường: người dân sẽ sống trên, cạnh và cùng với trục phát triển này như thế nào.
Nếu tầm nhìn về “kỳ tích sông Hồng” được hiện thực hóa, người dân sẽ là nhóm cảm nhận trực tiếp nhất những thay đổi về không gian đô thị. Khu vực ven sông có thể trở thành một “mặt tiền” đô thị mới, nơi họ được tiếp cận nhiều hơn với công viên, không gian công cộng và các tiện ích đô thị. Một trục cảnh quan thành công không chỉ được đo bằng số km đường hay quy mô đầu tư, mà bằng khả năng tạo ra những không gian người dân có thể thực sự sử dụng, tiếp cận và hưởng lợi.
Đáng chú ý, khu vực ven sông Hồng hiện có cả dân cư đô thị và ngoại thành, nên bài toán không chỉ là chỉnh trang, mà còn là tái thiết và bảo đảm sinh kế lâu dài. Nếu Hà Nội biến được sức ép tái định cư thành cơ hội nâng chất lượng sống cho cư dân ven sông, trục sông Hồng sẽ là minh chứng rằng phát triển cảnh quan có thể song hành với công bằng xã hội – điều mà nhiều thành phố châu Á vẫn loay hoay.
Một trong 9 động lực phát triển: vì sao trục sông Hồng mang tính quyết định
Trong cấu trúc quy hoạch mới của thủ đô, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là một trong 9 động lực phát triển, bên cạnh các cực và trung tâm lớn khác. Đây là trục chiến lược, vừa đóng vai trò xương sống hạ tầng, vừa là không gian xanh trung tâm và trục kinh tế – văn hóa của thành phố. Đặt sông Hồng vào vị trí này là một lựa chọn có tính định hướng cho nhiều thập kỷ.
Dự án được phân kỳ với tiến độ dự kiến từ năm 2026 đến 2038. Giai đoạn 2026–2030, trọng tâm là hai tuyến đại lộ cảnh quan, công trình kè và chỉnh trị lòng, bờ sông, các công viên công cộng như ở phường Phú Thượng, bãi sông phường Hồng Hà, “phòng khách đô thị”, khu đô thị định cư tại Lĩnh Nam, Long Biên và các dự án giải phóng mặt bằng độc lập. Các dự án thành phần còn lại được định hướng hoàn thành trong giai đoạn 2030–2038.
Từ so sánh với kinh nghiệm sông Hàn đến đánh giá của các tổ chức từ Đức và Nhật, điểm chung là sông Hồng được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển chưa được khai thác tương xứng. Nếu Hà Nội biến trục sông Hồng thành không gian xanh – kinh tế – văn hóa gắn kết, thủ đô không chỉ có thêm một đại lộ đẹp mà còn sở hữu một mô hình quy hoạch đô thị bền vững đủ sức gây tiếng vang quốc tế.
