Từ khung chính sách đến thị trường thực: vì sao giai đoạn thí điểm mang tính quyết định
Sàn giao dịch carbon Việt Nam là nền tảng tập trung để các doanh nghiệp và tổ chức mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, qua đó biến kết quả giảm phát thải thành một loại hàng hóa có thể giao dịch, định giá và bù trừ nghĩa vụ phát thải trong khuôn khổ thị trường tín chỉ carbon, giúp gắn trách nhiệm môi trường với động lực kinh tế dài hạn cho doanh nghiệp. Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn xây dựng khung pháp lý sang tổ chức thị trường thực tế. Đây không chỉ là một mốc kỹ thuật; đó là phép thử xem những quy định trên giấy có đủ sức tạo ra một thị trường carbon vận hành được, hay chỉ dừng lại ở nghĩa vụ hành chính cho doanh nghiệp. Trong giai đoạn thí điểm, Nhà nước tập trung khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng vào hệ thống tuân thủ. Tổng khối lượng hạn ngạch đã được đăng ký lên hơn 510 triệu tấn CO₂, với 92 tổ chức tham gia, chủ yếu thuộc các ngành thép, xi măng và nhiệt điện. Con số này đủ lớn để tạo chiều sâu cho thị trường, nhưng chỉ trở thành giá trị kinh tế nếu việc giao dịch diễn ra thường xuyên và giá tín chỉ có thể hình thành một cách minh bạch.
Thanh khoản mỏng và tín chỉ khan hiếm: thị trường carbon đang thiếu "máu"
Thị trường tín chỉ carbon chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp coi tín chỉ là tài sản, không phải là “vé phạt” phải mua cho xong nghĩa vụ. Hiện thực lại cho thấy quy mô giao dịch xanh còn nhỏ, phát hành riêng lẻ chiếm ưu thế và thanh khoản trên thị trường thứ cấp còn hạn chế, như nhận xét của TS. Lê Xuân Nghĩa. Điều này khiến sàn giao dịch carbon Việt Nam mới giống phòng xử lý kỹ thuật, chưa phải là nơi doanh nghiệp thực sự tìm kiếm cơ hội kinh doanh. Trong cơ chế hiện nay, doanh nghiệp đối mặt hai lựa chọn rõ ràng: hoặc đầu tư công nghệ để giảm phát thải, hoặc phải chấp nhận thêm chi phí mua hạn ngạch và tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ. Khi thanh khoản thị trường carbon thấp, giá tín chỉ carbon biến động và khả năng chuyển nhượng không ổn định, quyết định đầu tư hoặc mua tín chỉ đều trở nên rủi ro. Thậm chí, doanh nghiệp buộc phải mua để tuân thủ nhưng lại không có nhiều lựa chọn, vì nguồn cung tín chỉ đạt chuẩn còn hạn chế. Điều đáng lo là nếu giai đoạn vận hành thí điểm không tạo được thói quen giao dịch thường xuyên, sàn giao dịch sẽ rơi vào tình trạng èo uột, nơi bên bán lẫn bên mua đều không có động lực cải thiện chất lượng giảm phát thải, và mục tiêu chuyển đổi xanh bị đẩy lùi.
Ngân hàng đứng ngoài cuộc chơi: mắt xích bị thiếu trong hệ sinh thái tài chính carbon
Một thị trường carbon sống động không thể vận hành tách rời hệ thống tài chính. Khi doanh nghiệp phát sinh nhu cầu mua tín chỉ carbon để bù trừ phát thải, câu hỏi tự nhiên là ngân hàng có thể tham gia tới mức nào, có sản phẩm tín dụng chuyên biệt hay không. Hiện tại, đáp án thực tế là doanh nghiệp phải tự xoay tiền để giao dịch, tín chỉ carbon chưa mặc nhiên được coi là tài sản đủ chuẩn để ngân hàng tài trợ. Lãnh đạo các ngân hàng thương mại thừa nhận cho vay xanh vẫn gặp nhiều vướng mắc về tiêu chí và cơ chế đánh giá dự án. Khi thị trường tín chỉ carbon chưa có giá tham chiếu ổn định, thanh khoản mỏng và tiêu chuẩn đánh giá dự án giảm phát thải chưa rõ ràng, bản thân ngân hàng cũng khó xây dựng khung rủi ro để cho vay đối với loại tài sản mới này. Vì vậy, câu hỏi “doanh nghiệp có thể vay ngân hàng để mua tín chỉ carbon hay không?” chưa thể có câu trả lời đơn giản bằng một cơ chế chung cho toàn thị trường. Nếu không sớm mở đường cho dòng vốn ngân hàng vào thị trường tín chỉ carbon, doanh nghiệp nhỏ và vừa – những đối tượng khó tự tài trợ đầu tư giảm phát thải – sẽ bị bỏ lại phía sau. Một thị trường carbon chỉ có chỗ cho các doanh nghiệp lớn tự tài trợ là thị trường mất đi chức năng phân bổ lại nguồn lực cho toàn nền kinh tế.
Liên kết quốc tế và yêu cầu nâng cấp hạ tầng thị trường
Việc Việt Nam và Singapore chính thức ký Thỏa thuận thực hiện theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris đã mở cánh cửa quốc tế cho tín chỉ carbon được tạo ra trong nước. Thỏa thuận này thiết lập khuôn khổ pháp lý song phương ràng buộc, tạo điều kiện để các tổ chức, doanh nghiệp trong nước phát triển dự án giảm phát thải phù hợp tiêu chuẩn quốc tế và chuyển giao tín chỉ cho Singapore. Nói cách khác, nếu làm tốt, sàn giao dịch carbon Việt Nam không chỉ là sân chơi nội địa mà còn trở thành cầu nối để doanh nghiệp tiếp cận thị trường carbon quốc tế. Nhưng cơ hội này sẽ bị bỏ lỡ nếu hạ tầng thị trường không được nâng cấp đồng bộ. Các cơ quan quản lý đã xác định trong quá trình vận hành thí điểm sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu. Đây không phải là công việc hậu cần thuần túy, mà là điều kiện tiên quyết để tín chỉ carbon Việt Nam được quốc tế công nhận. Theo lộ trình tuân thủ 2025–2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính trước ngày 1/12/2027 và hoàn thành nộp trả hạn ngạch trước 31/12/2027. Mốc thời gian đã rất rõ, nhưng nếu hệ thống MRV (đo lường, báo cáo, thẩm định) vẫn rời rạc, doanh nghiệp sẽ coi đây là thủ tục bắt buộc, không phải cơ hội kinh tế từ hoạt động giảm phát thải.
Kết luận: nếu không giải bài toán thị trường, sàn giao dịch sẽ chỉ là công cụ hành chính
Từ Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động”, thông điệp quan trọng nhất không phải là chúng ta đã có sàn giao dịch, mà là câu hỏi liệu sàn có giúp biến giảm phát thải thành giá trị kinh tế cho doanh nghiệp. Với 510 triệu tấn CO₂ hạn ngạch đã đăng ký và hàng trăm doanh nghiệp buộc phải tham gia, thị trường carbon Việt Nam không thiếu quy mô, mà đang thiếu động lực giao dịch và cơ chế tài chính đi kèm. Muốn thị trường tín chỉ carbon phát triển bền vững, ba nút thắt phải được xử lý song song: tăng thanh khoản thị trường carbon, tạo sản phẩm tín dụng phù hợp trong hệ thống ngân hàng và hoàn thiện hạ tầng, quy chuẩn để tín chỉ đạt chuẩn quốc tế. Khi những điều kiện này dần hoàn thiện, tín dụng ngân hàng có thể trở thành mắt xích quan trọng tài trợ cho quá trình giảm phát thải của doanh nghiệp. Nếu không, sàn giao dịch carbon Việt Nam sẽ bị mắc kẹt ở vai trò công cụ thực thi nghĩa vụ, nơi doanh nghiệp chỉ mua bán cho đủ hồ sơ, còn tiềm năng kinh tế từ chuyển đổi xanh thì vẫn nằm trên giấy.
