Từ khuôn viên đại học đến hệ sinh thái tri thức
Đô thị đại học Hòa Lạc là một hệ sinh thái tích hợp đào tạo, nghiên cứu, công nghệ, kinh tế và đời sống cộng đồng, trong đó đại học kết nối với chính quyền, doanh nghiệp và cư dân để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Vì thế, thành công của Hòa Lạc không thể đo bằng số công trình đã xây, mà phải bằng khả năng biến tri thức thành hoạt động nghiên cứu, việc làm và chất lượng sống. Đây cũng là điểm cốt lõi của cuộc tọa đàm quốc tế do Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật thuộc ĐHQGHN tổ chức, với sự tham dự của Giám đốc ĐHQGHN Bùi Thế Duy, lãnh đạo, chuyên gia, kiến trúc sư và nhà quản lý trong nước, quốc tế. Chương trình gồm ba phiên tập trung vào lý thuyết, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn quy hoạch, xây dựng, quản trị đô thị đại học. Động lực đổi mới đã rõ: Hòa Lạc đang chuyển từ khu đại học tập trung sang đô thị tích hợp.
Hướng đi này có cơ sở: đại học nghiên cứu có thể trở thành đầu mối liên kết giáo dục, khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng, thay vì đứng tách biệt như một khu chức năng. Hòa Lạc còn có lợi thế từ vị trí cạnh Khu Công nghệ cao và không gian phát triển phía Tây Hà Nội. Nhưng tầm nhìn chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành dịch vụ và kết nối mà sinh viên, giảng viên có thể sử dụng mỗi ngày. Nói cách khác, đô thị tri thức không hình thành bằng cách đặt thêm nhãn mới lên một khuôn viên; nó đòi hỏi cách tổ chức không gian và quyền điều hành khác hẳn.
Hạ tầng chậm khiến tham vọng bị thử thách ngay
Hòa Lạc đã bước vào giai đoạn vừa xây dựng vừa vận hành, nhưng dịch vụ thiết yếu chưa theo kịp lượng người học. Năm học này, cơ sở đón khoảng 17.000 sinh viên, gấp 2,5 lần trước đó; mục tiêu 80.000 sinh viên vào năm 2035 cao hơn công suất thiết kế ban đầu 65.000. Khoảng cách ấy không còn là dự báo xa: hạ tầng giao thông kết nối hoàn thiện chậm hơn nhu cầu thực tế, còn thư viện dùng chung tại nhà HT2 chỉ có 400 m² và đã quá tải. Sinh viên lên học tập tập trung từ năm 2022, trong khi metro số 5 và số 8 dự kiến đến năm 2030 mới hoàn thành, tạo khoảng trễ hạ tầng kéo dài bốn đến năm năm. Sáu tuyến xe buýt phục vụ khoảng 30.000 lượt khách mỗi ngày vẫn chỉ là giải pháp tạm thời.
Xe điện nội khu và cầu hoa giúp rút ngắn một số quãng đường, nhưng không thể thay thế kết nối liên khu và liên vùng. Bài học ưu tiên vì vậy rất thực tế: trước khi quảng bá Hòa Lạc như một cực tăng trưởng thông minh, cần giải quyết hành trình đi học, khả năng tiếp cận thư viện, không gian sinh hoạt và dịch vụ hằng ngày. Nếu người học phải chịu cảnh đi lại bất tiện, còn không gian dùng chung thiếu thốn, lời hứa về đổi mới sáng tạo sẽ khó thuyết phục. Quy hoạch Hòa Lạc cần đặt trải nghiệm của người sử dụng vào trung tâm, không coi đó là phần việc sẽ xử lý sau khi xây xong.
Quy hoạch linh hoạt phải đi cùng một đầu mối quản trị
Một khu đô thị không thể vận hành hiệu quả nếu các trường bị ngăn cách bởi ranh giới hành chính cứng, thiếu tài sản và không gian dùng chung. Tại tọa đàm, tham luận về định hướng điều chỉnh quy hoạch theo mô hình Technopolis chỉ ra các hạn chế đó, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu tích hợp hạ tầng kỹ thuật với hạ tầng số. Ba hướng đề xuất đáng để đưa vào thực thi là tái cấu trúc không gian, mở rộng hạ tầng dùng chung; phát triển hạ tầng thông minh gắn với giao thông xanh; và tổ chức không gian đa chức năng để nghiên cứu, đào tạo, hợp tác doanh nghiệp cùng tồn tại. Đây là cách sửa quy hoạch từ gốc: thay vì mỗi đơn vị tự tối ưu phần đất của mình, toàn khu phải được thiết kế như một mạng lưới có thể dùng chung và thích ứng.
Không gian mở vẫn cần một cơ chế điều hành rõ ràng. Hiện chưa có cơ quan quản lý đô thị đủ thẩm quyền để điều phối không gian, chia sẻ tài sản công và phát triển dịch vụ chung. Vì vậy, quản trị đô thị đại học không thể chỉ là sự phối hợp tự nguyện giữa các đơn vị; cần một đầu mối chuyên trách, có trách nhiệm và quyền hạn xác định, đồng thời có cơ chế để đại học, chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia. Kinh nghiệm quốc tế được nêu tại tọa đàm cũng quy về ba điều kiện: tầm nhìn quy hoạch dài hạn, mô hình quản trị hiệu quả và liên kết chặt giữa các chủ thể. Thiếu một trong ba, Hòa Lạc có thể tăng quy mô mà vẫn chưa thành một đô thị vận hành thống nhất.
Bài học quốc tế và lộ trình cần biến thành hành động
Trao đổi về không gian linh hoạt tại Thâm Quyến và chuyển đổi thể chế qua kinh nghiệm quận Dương Phố ở Thượng Hải gợi ra một nguyên tắc hữu ích: mô hình nước ngoài không nên được sao chép nguyên trạng, mà phải được kiểm nghiệm theo điều kiện pháp lý, địa lý và năng lực điều hành tại Hòa Lạc. Hòa Lạc cần cơ chế quy hoạch có thể cập nhật theo nhu cầu thực, thay vì bản đồ tĩnh chốt một lần. Điều đó cho phép khu vực điều chỉnh cách dùng đất, hạ tầng và không gian dùng chung khi số người học tăng, công nghệ thay đổi và doanh nghiệp dịch chuyển. Quan trọng hơn, đô thị đại học cần có cơ sở pháp lý, tiêu chí nhận diện và cơ chế vận hành phù hợp với bối cảnh Việt Nam; nếu không, tầm nhìn tích hợp sẽ thiếu công cụ để thành hiện thực.
Lộ trình được đề xuất chia thành các bước có thể kiểm tra. Giai đoạn 2026–2027 tập trung rà soát vận hành, hoàn thiện dịch vụ thiết yếu, lập quy hoạch chi tiết không gian ngầm và thành lập đơn vị quản lý đô thị chuyên trách. Giai đoạn 2027–2029 dự kiến thí điểm cơ chế đặc khu nhân tài, hình thành Vùng Đổi mới Sáng tạo và khởi công hạ tầng ngầm. Từ 2029–2030 và sau đó, mục tiêu là hoàn thiện kết nối đường sắt đô thị, vận hành trung tâm dữ liệu ngầm và đưa đô thị tri thức Hòa Lạc thành cực tăng trưởng hiện đại của Thủ đô. Thứ tự ấy hợp lý nếu các việc trước mắt không bị lấn át bởi những dự án biểu tượng. Hòa Lạc chỉ thành công khi quản trị, giao thông và dịch vụ đi trước hoặc ít nhất theo kịp quy mô.
