Từ thành phố sông Hậu đến cấu trúc hai cực mới
Chiến lược phát triển hai cực của Cần Thơ là định hướng quy hoạch không gian đô thị theo mô hình một cực trung tâm hiện hữu bên sông Hậu và một cực kinh tế biển Trần Đề, được kết nối bằng các hành lang giao thông và kinh tế nhằm tái định vị Cần Thơ trở thành đô thị động lực và cửa ngõ giao thương của Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2050. Đây không phải bước điều chỉnh kỹ thuật, mà là lựa chọn mang tính chính trị – kinh tế: kéo thành phố khỏi thế "nội vùng" bị trượt qua, đặt nó vào trục sông – đất liền – biển. Dự thảo Quy hoạch chung đến năm 2050, tầm nhìn 2075 đang được lấy ý kiến trên toàn bộ địa giới khoảng 6.360,98km2 với 103 đơn vị hành chính cấp xã. Quy mô này cho thấy tham vọng: Cần Thơ không chỉ chỉnh trang đô thị cũ, mà định hình một không gian vùng mới sau khi hợp nhất với Hậu Giang và Sóc Trăng, kéo dài từ vùng sản xuất nội đồng ra đến Biển Đông.
Hai cực, năm hành lang: tái vẽ bản đồ phát triển vùng
Phần táo bạo nhất trong quy hoạch Cần Thơ là cấu trúc phát triển hai cực – năm hành lang. Trung tâm Cần Thơ cũ giữ vai trò cực hành chính – tài chính – giáo dục – y tế – dịch vụ – công nghệ, trong khi Khu kinh tế biển Trần Đề trở thành cực công nghiệp, logistics, giao thương hàng hải và kinh tế biển. Hai cực nối với nhau bằng hai hành lang Đông – Tây dọc sông Hậu và cao tốc Châu Đốc – Trần Đề, cộng thêm ba trục Bắc – Nam theo cao tốc Cà Mau – TP.HCM, cao tốc N2 và tuyến ven biển. Nói cách khác, mạng giao thông đang từ dạng ô cờ thiếu hội tụ sẽ được tái cấu trúc để hội tụ vào hai cực, thay vì để luồng giao thương "trượt qua Cần Thơ" về phía TP.HCM như trước. Nếu thực thi được, đây là cú xoay trục không gian vùng: Cần Thơ trở thành cửa ngõ kết nối ĐBSCL với biển Đông và quốc tế, thay vì chỉ là một điểm giữa đồng bằng.
Sáu vùng phát triển và câu chuyện đô thị động lực
Không gian thành phố sau sáp nhập được chia thành 6 vùng gắn với khung hai cực – năm hành lang, phản ánh tư duy đô thị động lực thay vì đô thị trung tâm duy nhất. Vùng trung tâm bao gồm lõi Cần Thơ hiện hữu và phần mở rộng về phía Đông Nam, Tây Nam, tập trung quản trị, dịch vụ, đào tạo, y tế, công nghệ cao, du lịch ven sông và miệt vườn. Phía Tây Bắc được định hướng cho công nghiệp, cảng sông, nông nghiệp công nghệ cao, du lịch sinh thái, còn vùng Tây (chủ yếu trên địa bàn Hậu Giang cũ) là sản xuất, dịch vụ nông nghiệp, đào tạo nghề và huấn luyện thể thao. Hai vùng hướng biển – Tây Nam và Đông Nam – là nơi chuyển đổi mô hình sinh kế với đô thị sinh thái cồn cát, nuôi trồng thủy sản, nông nghiệp thích nghi xâm nhập mặn, công nghiệp, logistics, thương mại, du lịch và chăm sóc sức khỏe. Vùng thứ sáu là không gian trên biển, dành cho giao thông quốc tế, năng lượng, nuôi trồng thủy sản, du lịch và đô thị công nghệ. Mô hình "thành phố đa trung tâm – đô thị nước – sinh thái – thông minh – thích ứng với biến đổi khí hậu" đặt Cần Thơ vào vai trò cực tăng trưởng và trung tâm dịch vụ, công nghiệp, logistics, đổi mới sáng tạo của vùng.
Khu kinh tế biển Trần Đề: cực tăng trưởng mới ra biển Đông
Khu kinh tế biển Trần Đề là điểm nhấn chiến lược trong phát triển hai cực. Được nghiên cứu với khoảng 40.000ha, khu vực này mang tính chất khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực; là đầu mối giao thương hàng hải quốc tế và trung tâm ứng dụng khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh cho Cần Thơ và cả ĐBSCL. Về bản chất, đây là nỗ lực đưa chuỗi giá trị nông nghiệp nội đồng ra biển, kết nối sản xuất, chế biến, logistics và thị trường quốc tế trong một trục liên tục từ sông Hậu đến biển Đông. Dự thảo dự báo quy mô dân số Cần Thơ có thể đạt khoảng 6,1 triệu người vào năm 2050, với mục tiêu tăng trưởng kinh tế trên 10% mỗi năm, gắn với chính sách thu hút lao động nhập cư có chọn lọc thay vì tăng dân số ồ ạt. Nếu Trần Đề được triển khai đúng tầm khu kinh tế biển, Cần Thơ sẽ thoát khỏi thế bị động chờ hàng hóa đi qua, trở thành nơi tổ chức chuỗi logistics và dịch vụ cao cấp phục vụ cả vùng.
Tác động lên đời sống người dân và những điều kiện để thành công
Quy hoạch Cần Thơ hướng đến năm 2050 không chỉ là tầm nhìn xa trên giấy, mà chứa những thay đổi cụ thể cho đời sống người dân. Ở nông thôn, mỗi xã được định hướng có ít nhất một trục đường 4–6 làn để kết nối với đô thị trung tâm và các đầu mối giao thông lớn; các đô thị hiện hữu được đề xuất bổ sung công viên, mặt nước, quảng trường và hồ điều hòa, đặc biệt ở trung tâm Cần Thơ và khu vực Sóc Trăng cũ. Trung tâm hành chính mới dự kiến khoảng 20ha trong khu đô thị hành chính 70–100ha, với Ngã Bảy được đánh giá có lợi thế tổng hợp nổi trội để ưu tiên nghiên cứu bố trí trong dài hạn. Song, để tham vọng đô thị động lực thành hiện thực, Cần Thơ phải đối diện ba bài toán: nguồn lực đầu tư hạ tầng, năng lực quản trị đa trung tâm và chất lượng nguồn nhân lực. Đồ án vẫn đang lấy ý kiến trước khi hoàn thiện, thẩm định và trình phê duyệt; nếu các định hướng được cụ thể hóa, bản đồ phát triển Cần Thơ vài thập kỷ tới sẽ chuyển hẳn từ một lõi bên sông Hậu sang hệ thống đô thị nước – đất liền – biển đa trung tâm.
