Giảm áp lực học tập là câu chuyện của cả hệ thống, không chỉ của bài vở
Giảm áp lực học tập là việc thay đổi toàn bộ cách tổ chức và vận hành hệ thống giáo dục để học sinh không phải chạy đua giành chỗ học, có nhiều lựa chọn tương đương về chất lượng và được học đúng năng lực, thay vì chỉ cắt bớt nội dung chương trình hay giảm số bài kiểm tra.
Phát biểu tại tọa đàm về những nội dung cốt lõi, chiến lược trong giáo dục và các vấn đề nóng của ngành ngày 28/8, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã nói thẳng: gốc rễ của áp lực thi cử và học thêm không nằm ở yêu cầu bài vở, mà ở sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và khả năng đáp ứng của trường lớp. Nói cách khác, khi “ghế ngồi” ít hơn nhu cầu, hệ thống buộc học sinh, phụ huynh và giáo viên vào một cuộc cạnh tranh khốc liệt. Cách nhìn này đặt vấn đề đúng chỗ: nếu không chạm vào cơ sở vật chất trường học, mạng lưới trường lớp và chính sách phân luồng học sinh, mọi điều chỉnh chương trình chỉ như “giảm đau” tạm thời.
Thi cử, học thêm bùng nổ vì thiếu trường, thiếu lớp, thiếu giáo viên
Điểm đáng tranh luận nhất trong phát biểu của Bộ trưởng là khẳng định áp lực thi cử và học thêm, dạy thêm sinh ra chủ yếu từ thiếu trường, lớp và giáo viên, chứ không phải vì chương trình quá nặng. Ở các đô thị, nơi dân số tăng nhanh nhưng tốc độ xây dựng trường lớp không kịp, cuộc đua vào lớp 10 công lập trở thành “cuộc chiến” với cả gia đình học sinh bị kéo vào vòng xoáy luyện thi, học thêm nhiều tầng nhiều lớp.
Khi chưa đủ chỗ học tốt, mỗi suất vào trường được xem là tài nguyên khan hiếm, kéo theo thi cử căng thẳng, học thêm tràn lan và cả nguy cơ tiêu cực. Chính Bộ trưởng thừa nhận: khi không phải cạnh tranh nữa thì áp lực học thêm, dạy thêm và gian lận “chỗ nọ, chỗ kia” sẽ giảm rất nhiều. Cách phân tích này hợp lý: nếu cung – cầu được cân bằng, cạnh tranh cực đoan mất dần lý do để tồn tại. Tuy vậy, nó cũng đặt ra yêu cầu khó: muốn giảm áp lực, Nhà nước phải đầu tư lớn và bền bỉ cho cơ sở vật chất trường học, nguồn nhân lực và phân bố lại chất lượng giữa các cơ sở, chứ không thể trông chờ vài chỉ đạo cấm dạy thêm.
Phân luồng học sinh: từ “rào chắn” điểm số đến lựa chọn thực sự
Một trụ cột khác trong cách tiếp cận giảm áp lực học tập là đổi mới phân luồng học sinh sau trung học cơ sở. Theo Bộ trưởng, phân luồng là chủ trương đúng vì tạo điều kiện để mỗi học sinh lựa chọn con đường phù hợp với năng lực, sở trường và sở thích của mình. Về lý thuyết, đây là chìa khóa để giảm tâm lý “phải vào THPT bằng mọi giá”, mở rộng con đường học nghề, giáo dục thường xuyên nhưng vẫn bảo đảm trình độ tương đương trung học phổ thông.
Vấn đề là chúng ta đã từng làm phân luồng theo cách sai: siết chỉ tiêu lớp 10, nhất là công lập, để buộc một bộ phận học sinh chuyển sang học nghề. Cách làm này biến phân luồng thành “rào chắn”, khiến cuộc đua vào lớp 10 càng khốc liệt, áp lực thi cử và học thêm càng tăng. Nay, Bộ trưởng nhấn mạnh phân luồng không nên thực hiện bằng rào chắn, mà bằng việc tạo ra nhiều lựa chọn có chất lượng để học sinh tự nguyện chọn lộ trình. Khi giáo dục nghề nghiệp đủ hấp dẫn, người học sẽ đi theo vì cơ hội, chứ không vì bị dồn ép. Một kết quả quan trọng được nêu: với cách tiếp cận mới, số học sinh vào lớp 10 trong năm vừa qua đã tăng 24% so với năm trước.
Đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên: điều kiện để chuyển từ “tuyển sinh” sang “tiếp nhận”
Nếu coi phân luồng là “thiết kế lại đường đi” của học sinh, thì giải bài toán cơ sở vật chất trường học là “mở rộng mặt đường”. Bộ trưởng nhấn mạnh giải pháp căn cơ là từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và chất lượng giáo dục đồng đều hơn giữa các cơ sở. Khi cung đáp ứng được cầu, việc vào học sẽ chuyển dần từ tư duy “tuyển sinh” sang “tiếp nhận vào học”: học sinh được phân về nơi học thuận tiện, gần nhà và phù hợp với nhu cầu, thay vì phải chen chân vào vài “trường tốt” hiếm hoi.
Tác động với người học là trực tiếp: giảm áp lực thi cử, giảm động cơ học thêm bằng mọi giá, hạn chế đất sống cho tiêu cực trong tuyển sinh. Nhưng đây cũng là phần khó nhất, vì đòi hỏi những quyết định đầu tư công, quy hoạch mạng lưới trường lớp và phân bổ giáo viên theo hướng giảm chênh lệch giữa trung tâm – ngoại thành – nông thôn. Nói cách khác, nếu không dám đặt mục tiêu “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên” như một cam kết chính sách dài hạn, thì mọi khẩu hiệu giảm áp lực học tập sẽ mắc kẹt ở cấp trường, lớp, không thể biến thành thay đổi thực sự.
Chính sách giáo dục mới: từ chương trình, phân luồng đến nền tảng giáo dục thông minh
Điểm đáng chú ý trong tầm nhìn của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn là cách tiếp cận toàn diện: không chỉ thay đổi chương trình, mà còn đổi mới phân luồng, cơ sở vật chất, quản trị và công nghệ. Ngành giáo dục đang chuyển từ quản trị dựa trên quy trình, thủ tục sang quản trị dựa trên mục tiêu, dữ liệu và kết quả. Song song, Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia theo định hướng một nghị quyết chuyên về đột phá phát triển giáo dục, với sự tham gia của hai trường đại học và hợp tác cùng các tập đoàn nước ngoài; hệ thống đang được thử nghiệm tại một số nơi ở Hà Nội và triển khai trước với môn Toán, Tiếng Anh rồi mở rộng sang các môn khác.
Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, việc dạy và học về trí tuệ nhân tạo được xác định là xu thế không thể đứng ngoài. Bộ cũng đang xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục – đào tạo quốc gia, dự kiến ban hành trong tháng 9, để đo lường và điều chỉnh chính sách theo dữ liệu. Tất cả cho thấy một hướng đi đáng ủng hộ: giảm áp lực học tập bằng cách làm cho hệ thống thông minh hơn, công bằng hơn, nhiều lựa chọn hơn. Vấn đề còn lại là tốc độ thực thi và mức độ nhất quán khi các chính sách này đi vào từng lớp học, từng kỳ thi và từng quyết định phân luồng học sinh sau trung học cơ sở.
