Giảm áp lực học sinh: vấn đề không thể giải quyết bằng vài mệnh lệnh hành chính
Giảm áp lực học sinh là việc thiết kế lại toàn bộ môi trường học tập, từ cơ chế tuyển sinh, phân luồng, quản trị, đến cơ sở vật chất giáo dục, sao cho cơ hội học tập được mở rộng, cạnh tranh ganh đua mù quáng giảm bớt và mỗi em có con đường phù hợp với năng lực, thay vì chỉ cấm dạy thêm hay giảm bài tập trên giấy tờ.
Ngày 28/8, tại một tọa đàm chuyên đề về các nội dung cốt lõi, chiến lược trong giáo dục và những vấn đề nóng, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nêu quan điểm rất rõ ràng: muốn giảm áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm phải bắt đầu từ những “nguyên nhân căn bản của hệ thống”, chứ không thể trông chờ vài công văn cấm đoán. Đây là điểm khác biệt quan trọng: ông đặt câu chuyện giảm áp lực học sinh trong bức tranh cải cách toàn diện, gắn với việc thực thi Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Nếu nhìn theo lăng kính này, mọi tranh luận quanh tuyển sinh lớp 10 hay học thêm không còn là chuyện kỹ thuật, mà là chỉ dấu cho tình trạng mất cân đối cung – cầu giáo dục.
Từ “thi cho được chỗ học” đến “tiếp nhận vào học”: vai trò của cơ sở vật chất
Mấu chốt đầu tiên trong cách tiếp cận của Bộ trưởng là thừa nhận: áp lực tuyển sinh lớp 10 không phải lỗi của học sinh hay phụ huynh, mà bắt nguồn từ sự thiếu hụt cơ sở vật chất giáo dục. Ở các đô thị lớn, dân số tăng nhanh nhưng trường, lớp không theo kịp, khiến việc vào được một trường công lập tốt trở thành cuộc đua khốc liệt. Trong bối cảnh đó, mọi lời kêu gọi “đừng tạo áp lực cho con” đều trở nên sáo rỗng.
Quan điểm mạnh nhất, dễ trích dẫn ở đây là: “Giải pháp căn cơ là từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và chất lượng giáo dục đồng đều hơn”. Khi cung đáp ứng được cầu, hệ thống có thể chuyển từ tư duy “tuyển sinh” sang “tiếp nhận vào học”; học sinh được phân về nơi học thuận tiện, gần nhà, không phải chen chúc ôn luyện để giành một chỗ học tốt. Điều này không chỉ giảm áp lực học thêm, thi cử và nguy cơ tiêu cực, mà còn tạo nền cho việc đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phản ánh đúng năng lực thay vì “đặt cược” vào một kỳ thi duy nhất.
Phân luồng học sinh: đúng về chủ trương, sai nếu biến thành rào chắn
Một điểm then chốt khác trong tầm nhìn giảm áp lực học sinh là phân luồng sau Trung học Cơ sở. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn khẳng định phân luồng học sinh là chủ trương đúng, vì tạo điều kiện để mỗi em chọn con đường phù hợp năng lực, sở trường, sở thích. Vấn đề không nằm ở ý tưởng phân luồng, mà ở cách làm: nếu biến phân luồng thành rào chắn bằng việc siết chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 công lập, trong khi giáo dục nghề nghiệp và các lựa chọn khác chưa đủ hấp dẫn, hệ quả tất yếu là tâm lý “thi cho bằng được vào THPT” càng nặng hơn.
Cách tiếp cận mới mà ông đề xuất là bỏ logic “đẩy sang học nghề bằng cách hạn chế suất vào lớp 10”, chuyển sang tạo ra nhiều lộ trình chất lượng ngang nhau: THPT, trung học nghề, giáo dục thường xuyên bậc THPT đều hướng tới mục tiêu phổ cập tương đương Trung học Phổ thông. Theo hướng này, câu nói đáng chú ý là: “Phân luồng không nên được thực hiện bằng cách đặt ra ‘rào chắn’, mà phải tạo ra những lựa chọn thực sự có chất lượng để người học tự quyết định con đường phù hợp”. Thực tế cho thấy, khi nhiều địa phương tăng chỉ tiêu và mở rộng trường, lớp, số học sinh vào lớp 10 đã tăng 24% so với năm học trước, chứng tỏ áp lực bị dồn nén bấy lâu hoàn toàn không phải do “thừa học sinh”.
Áp lực tuyển sinh lớp 10 không đồng đều: cần giải pháp theo vùng, không “một mẫu cho tất cả”
Một điểm nhìn thực tế trong phát biểu của Bộ trưởng là ông không coi áp lực tuyển sinh lớp 10 là “căn bệnh toàn quốc”. Áp lực này tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn và khu vực đô thị, nơi nhu cầu học tập tăng nhanh nhưng trường lớp không kịp mở rộng. Ở nhiều địa phương khác, đặc biệt là vùng khó khăn, vấn đề lại là làm sao mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng. Việc triển khai xây dựng hàng trăm trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú nhiều cấp ở vùng biên, vùng xa trong thời gian qua là một nỗ lực để lấp khoảng trống này.
Điều đó có nghĩa là, không thể dùng cùng một “bài thuốc” cho mọi nơi: ở đô thị, ưu tiên là tăng nhanh cơ sở vật chất giáo dục, bảo đảm đủ trường, lớp, giáo viên; ở vùng khó, trọng tâm lại là đưa trường chất lượng đến gần hơn với người học và giữ chân học sinh ở lại hệ thống. Khi nhận diện đúng tính không đồng đều của áp lực, chính sách mới có thể hướng tới giảm áp lực học sinh một cách công bằng thay vì vô tình chuyển áp lực từ chỗ này sang chỗ khác. Đây là bước dịch chuyển quan trọng khỏi tư duy quản lý theo chỉ tiêu bình quân, sang tư duy dựa trên dữ liệu và đặc thù từng địa phương như định hướng xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục – đào tạo quốc gia mà Bộ đang chuẩn bị ban hành trong tháng 9.
Giảm áp lực học sinh gắn với cải cách quản trị và giáo dục thông minh
Câu chuyện giảm áp lực học sinh, nếu dừng ở xây thêm trường lớp và điều chỉnh phân luồng, vẫn chưa đủ. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đặt vấn đề sâu hơn: phải đổi mới quản trị và ứng dụng công nghệ, trong đó có trí tuệ nhân tạo và nền tảng giáo dục thông minh quốc gia, để nâng chất lượng dạy – học và kiểm tra – đánh giá. Khi việc học được cá nhân hóa tốt hơn, dữ liệu theo dõi quá trình rõ ràng hơn, hệ thống thi cử có thể dần bớt lệ thuộc vào một kỳ thi “một lần ăn thua”, từ đó giảm căng thẳng cho học sinh và phụ huynh.
Chính vì vậy, nền tảng giáo dục thông minh sẽ được thí điểm trước với môn Toán và Tiếng Anh, rồi mới mở rộng sang các môn khác, thay vì trải rộng hình thức mà mỏng nội dung. Việc Bộ xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục – đào tạo quốc gia, dự kiến ban hành trong tháng 9, cũng cho thấy nỗ lực quản trị dựa trên dữ liệu thay vì cảm tính. Tựu trung, giảm áp lực học sinh trong tầm nhìn của Bộ trưởng là một chương trình cải cách tổng thể: mở rộng cơ hội học, nâng chất lượng mọi luồng sau THCS, điều chỉnh chính sách theo từng địa phương, và chuyển sang quản trị thông minh. Nếu những mảnh ghép này được triển khai nhất quán, áp lực tuyển sinh lớp 10 sẽ không còn là “nỗi ám ảnh quốc gia”, mà là một khâu bình thường trong hành trình học tập của mỗi em.
