Giảm tải chương trình học đúng nghĩa là gì?
Giảm tải chương trình học là quá trình rà soát, tinh giản những nội dung không thiết yếu, trùng lặp hoặc quá chuyên sâu trong chương trình GDPT, nhằm giảm áp lực học tập học sinh nhưng vẫn bảo đảm chuẩn kiến thức, kỹ năng và phẩm chất cần đạt, đồng thời tạo thêm thời gian cho thực hành, suy luận và trải nghiệm để nâng cao chất lượng giáo dục thay vì chỉ “học ít đi”. Văn phòng Chính phủ vừa công bố kết luận của Thủ tướng Lê Minh Hưng tại cuộc họp ngày 21/9 về cung ứng sách giáo khoa, rà soát chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Điểm nhấn của chỉ đạo là yêu cầu rà soát chương trình GDPT theo hướng giảm tải, không để chương trình có nhiều kiến thức chuyên sâu gây áp lực cho việc dạy và học. Cùng lúc, Chính phủ đặt bài toán phải hoàn thiện một bộ sách giáo khoa mới, sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028–2029. Đây không còn là chuyện thuần túy kỹ thuật, mà là quyết định về mô hình giáo dục mà xã hội muốn hướng tới.
Thách thức thực tế: Giảm tải không thể chỉ là cắt bớt nội dung
Điểm đáng mừng trong những thảo luận gần đây là người trong cuộc đã nhìn thấy gốc rễ của vấn đề: muốn giảm tải chương trình học phải bắt đầu từ chất lượng đầu ra chứ không phải từ số trang sách giáo khoa. Câu hỏi phải được đặt ngược: sau mỗi cấp, học sinh thực sự biết gì, làm được gì, còn thiếu năng lực nào? Nếu không trả lời được, mọi tinh giản đều cảm tính. Ở đây, chương trình GDPT 2018 là phép thử rõ ràng. Việc dạy học tích hợp từng được kỳ vọng, nhưng đã bộc lộ khoảng cách giữa mục tiêu và tính khả thi trên thực tế lớp học. Khi thời lượng không đổi, điều kiện dạy học còn chênh lệch vùng miền, bổ sung nội dung mà không bỏ bớt những phần ít giá trị vận dụng chỉ làm áp lực học tập học sinh tăng thêm. Theo yêu cầu của Thủ tướng, bộ sách giáo khoa mới phải phù hợp điều kiện kinh tế – xã hội và thầy trò các vùng miền, không để kiến thức chuyên sâu không cần thiết chi phối mặt bằng giáo dục phổ thông.
Giảm tải nhưng không hạ chuẩn: phân biệt cốt lõi và chuyên sâu
Nếu coi giảm tải chương trình học đồng nghĩa với "ít kiến thức hơn" thì đó là một ngộ nhận nguy hiểm. Các chuyên gia đã nhấn mạnh: cần xác định rõ kiến thức phổ thông cốt lõi mà mọi học sinh phải nắm vững, tách bạch với kiến thức chuyên sâu cho nhóm có năng lực và nhu cầu cao hơn. Mỗi nội dung cần được soi chiếu bằng bốn tiêu chí: tính cần thiết với sự phát triển học sinh; phù hợp lứa tuổi; khả năng thực hiện trong thời lượng; và giá trị đối với học tập, lao động, đời sống tương lai. Từ đó, điều phải bỏ đi không phải là kiến thức nền tảng Toán, Ngữ văn, khoa học… mà là các phần trùng lặp giữa môn và cấp học, yêu cầu ghi nhớ máy móc, bài tập phức tạp nhưng ít giá trị vận dụng. Kiến thức chuyên sâu nên chuyển sang chuyên đề lựa chọn hoặc tài liệu tham khảo, đúng như chỉ đạo không đưa nhiều nội dung chuyên sâu vào mặt bằng giáo dục phổ thông. Giảm tải là "giảm cái không cần thiết, học sâu cái cần thiết" – một định hướng nếu thực hiện nghiêm túc sẽ giúp nâng chuẩn thay vì hạ chuẩn.
Không sửa cách thi, tuyển sinh thì giảm tải sẽ chỉ nằm trên giấy
Áp lực học tập học sinh không xuất hiện từ chương trình một cách biệt lập. Nó là sản phẩm của cả một "hệ sinh thái" gồm cách dạy, cách kiểm tra, thi cử, tuyển sinh và văn hóa coi điểm số là thước đo duy nhất. Chính nghị quyết 71 đặt yêu cầu học đi đôi với hành, lý thuyết gắn với thực tiễn, giáo dục hài hòa giữa toàn diện và chuyên sâu. Nếu chỉ sửa sách giáo khoa mà không chạm vào đề thi, cách tuyển sinh, thì áp lực sẽ di chuyển từ nội dung trên lớp sang các lớp học thêm và đề thi nâng cao. Các phân tích đã cảnh báo: nếu nguyên nhân quá tải nằm ở thi cử, học thêm hoặc cách tổ chức dạy học, việc chỉ cắt giảm kiến thức trong chương trình sẽ không giải quyết được vấn đề. Chương trình có thể tinh giản trên giấy, nhưng nếu đề thi vẫn đòi hỏi kiến thức vượt chuẩn, nhà trường sẽ dạy thêm ngoài sách, học sinh lại phải học thêm. Vì vậy, yêu cầu giảm tải phải gắn với đổi mới phương pháp dạy học, thi, tuyển sinh – đúng hướng mà Thủ tướng đã nêu trong kết luận cuộc họp.
Sách giáo khoa mới và nhu cầu đồng thuận xã hội
Không phải ngẫu nhiên mà mỗi lần bàn đến chương trình GDPT và sách giáo khoa mới, xã hội lại bùng lên tranh luận. Đây là một trong những câu chuyện được quan tâm và quay lại nhiều lần nhất trong đời sống giáo dục, gắn trực tiếp với áp lực học tập của học sinh. Chính phủ yêu cầu hoàn thiện bộ sách giáo khoa mới thống nhất toàn quốc từ năm học 2028–2029, đồng thời coi bản quyền sách giáo khoa là tài sản Nhà nước và phát hành miễn phí cho tất cả học sinh theo lộ trình. Đây là quyết định mang tính cấu trúc, không thể làm trong im lặng. Muốn giảm tải chương trình học mà không tạo thêm vòng luẩn quẩn tranh cãi, cần một cơ chế tổng kết thực chất: điều gì đã đúng, chưa đúng, vì sao và ai chịu trách nhiệm khắc phục. Cũng phải nhìn đến khâu phát hành, cung ứng; Bộ GD&ĐT được yêu cầu rà soát, cắt giảm trung gian, nghiên cứu giao địa phương chịu trách nhiệm in ấn để giảm chi phí cho ngân sách và gia đình học sinh. Giảm tải, vì vậy, không chỉ là câu chuyện của lớp học, mà là bài toán chính sách, tài chính và văn hóa học tập.
