Chính sách “dạy thật, học thật” và tham vọng giảm bệnh thành tích
Chính sách mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các trường không áp đặt chỉ tiêu điểm số, không chạy theo tỷ lệ học sinh khá giỏi, đồng thời cắt giảm hồ sơ, cuộc thi và việc ngoài chuyên môn, với mục tiêu xây dựng môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” nhằm giảm áp lực học tập và khắc phục bệnh thành tích giáo dục trên diện rộng. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật nhỏ mà là tuyên bố thay đổi văn hóa quản lý: từ trọng thành tích hình thức sang coi trọng chất lượng thực chất. Bộ yêu cầu hoạt động dạy học, kiểm tra, thi cử, tuyển sinh phải phản ánh đúng năng lực, phẩm chất người học, không đánh đổi chất lượng lấy bảng điểm đẹp. Về lý thuyết, nếu thực thi nghiêm túc, học sinh sẽ bớt bị kéo vào cuộc đua danh hiệu, còn giáo viên không còn bị ép “làm đẹp số liệu”. Nhưng hiệu quả thực sự sẽ phụ thuộc vào cách các trường biến khẩu hiệu thành thay đổi hàng ngày ở lớp học.
Không giao chỉ tiêu điểm số: Giải phóng hay đổi dạng áp lực?
Điểm nhấn gây chú ý nhất là yêu cầu cán bộ quản lý không giao chỉ tiêu áp đặt về điểm số, tỷ lệ học sinh khá, giỏi cho giáo viên. Về mặt nguyên tắc, đây là bước rất cần thiết để giảm bệnh thành tích giáo dục: khi không còn quota điểm, giáo viên có cơ hội đánh giá đúng năng lực và sự tiến bộ thực chất của học sinh, thay vì “nắn” điểm để đạt tỷ lệ. Bộ cũng đặt trách nhiệm rõ ràng lên đội ngũ quản lý, yêu cầu họ chịu trách nhiệm về tính trung thực, khách quan của kết quả kiểm tra và thi cử. Tuy vậy, áp lực không tự biến mất, nó thường đổi hình thức. Nếu cơ chế thi đua, khen thưởng nội bộ vẫn dựa trên con số đẹp, hiệu trưởng vẫn có nhu cầu trình thành tích, “chỉ tiêu điểm số” rất dễ được chuyển thành kỳ vọng ngầm, tin nhắn trao đổi riêng, hoặc các tiêu chí mềm khó đo nhưng vẫn tạo sức ép lên giáo viên. Vì thế, chính sách chỉ thực sự giải phóng giáo viên khi đi kèm đổi cách đánh giá nhà trường và cán bộ quản lý.
Cắt giảm cuộc thi, hồ sơ: Liều thuốc cho giáo viên, tín hiệu cho học sinh
Chương trình hành động lần này gắn việc tăng cường kỷ cương với khắc phục bệnh thành tích, giảm sổ sách, cuộc thi và công việc ngoài chuyên môn cho giáo viên. Bộ yêu cầu rà soát toàn ngành các hồ sơ, báo cáo, kỳ thi, cuộc thi, hội thi, hội thao, phong trào thi đua; tinh gọn hoặc bãi bỏ những hoạt động không thiết thực, mang tính hình thức hoặc gây áp lực thành tích. Một câu phát biểu đáng ghi nhận là nguyên tắc “một dữ liệu chỉ thu thập một lần” cho hệ thống báo cáo số. Nếu thực hiện nghiêm, giáo viên sẽ bớt phải gánh các cuộc thi học sinh, hội thi liên tục và hàng lớp báo cáo trùng lặp, từ đó có thêm thời gian chuẩn bị bài giảng, đổi mới phương pháp và hỗ trợ từng em. Đồng thời, việc không huy động giáo viên làm nhiệm vụ hành chính hoặc phong trào ngoài chức năng được khẳng định rõ, gửi tín hiệu rằng dạy học phải trở lại là ưu tiên số một. Với học sinh, khi cuộc thi học sinh được sàng lọc, những em không nằm trong “top thành tích” sẽ giảm bớt cảm giác bị bỏ lại phía sau trong guồng máy thi đua.
Lộ trình dài hơi đến 2030–2035: Đủ để thay đổi văn hóa học đường?
Điểm khác biệt của chính sách là tầm nhìn dài hạn: đến năm 2030, Bộ đặt mục tiêu 100% cơ quan quản lý giáo dục, cơ sở giáo dục xây dựng và duy trì môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”. Xa hơn, định hướng đến năm 2035, văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất phải trở thành giá trị cốt lõi trong toàn hệ thống giáo dục, nâng cao độ tin cậy của kết quả học tập, văn bằng và chứng chỉ. Ngay trong tháng 9/2026, các đơn vị phải xây dựng kế hoạch triển khai, rà soát và loại bỏ các kỳ thi, hội thi, phong trào hình thức gây áp lực thành tích. Nhiều nhiệm vụ về quản trị, trách nhiệm giải trình và giảm hồ sơ được yêu cầu hoàn thành trong những tháng cuối năm 2026. Vấn đề là: văn hóa không thay đổi nhờ văn bản mà bằng những hành vi lặp lại hằng ngày. Nếu đánh giá cán bộ quản lý, quy hoạch, bổ nhiệm, khen thưởng không gắn chặt với tiêu chí liêm chính và trung thực như chính sách đề ra, thì mục tiêu 2030–2035 rất dễ trở thành câu khẩu hiệu treo tường hơn là thực tế ở lớp học.
Áp lực học tập có thực sự giảm? Điều kiện để chính sách đi vào đời sống
Từ góc nhìn người trong cuộc, câu hỏi quan trọng nhất là: giảm chỉ tiêu điểm số và cắt bớt phong trào có làm giảm áp lực học tập cho học sinh, phụ huynh và giáo viên hay không. Chính sách đã chạm đúng hai gốc rễ: bệnh thành tích giáo dục và guồng máy thi đua hình thức, mục tiêu công khai là giảm áp lực cho giáo viên và hệ thống. Tuy vậy, áp lực học tập không chỉ đến từ nhà trường mà còn từ kỳ vọng gia đình, thi cử đầu vào, môi trường xã hội. Nếu giáo viên không còn bị ép tỷ lệ học sinh giỏi nhưng vẫn bị phụ huynh phàn nàn khi con “mất danh hiệu”, nếu trường không còn hồ sơ dày đặc nhưng vẫn đánh giá giáo viên chủ yếu bằng thành tích thi học sinh, thì cảm giác căng thẳng khó mà giảm. Để chính sách giáo dục mới thực sự giúp giảm áp lực học tập, cần minh bạch cách đánh giá trường, giáo viên; đối thoại với phụ huynh về ý nghĩa tiến bộ thực chất; và kiên quyết không хử lý bệnh thành tích bằng những bảng xếp hạng mới. Chỉ khi nào cả hệ sinh thái cùng coi trọng sự tiến bộ hơn điểm số, khẩu hiệu “dạy thật, học thật” mới đi được từ văn bản vào đời sống.
