Đường sắt cao tốc không chỉ là con tàu nhanh
Ga đường sắt cao tốc là tổ hợp hạ tầng giao thông và dịch vụ, nơi hành khách không chỉ lên và xuống tàu mà còn chuyển tuyến thuận tiện sang các phương tiện khác, tiếp cận đô thị nhanh, an toàn và dễ hiểu thông qua một kiến trúc ga trung tâm được tổ chức khoa học, đa tầng và tích hợp thương mại, thông tin hành trình, cũng như các tiện ích cho mọi nhóm người dùng. Tuyến Hà Nội Quảng Ninh đã khởi công với chiều dài khoảng 120,2km, đi qua Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, được thiết kế đường đôi, khổ ray 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế tuyến chính 350km/h. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: hành khách sẽ trải nghiệm gì khi tàu dừng lại ở các ga, đặc biệt là ga Hạ Long Xanh – điểm cuối tuyến?
Bài học từ kiến trúc ga trung tâm Berlin: nửa sau của hành trình
Chuyến khảo sát ga trung tâm Berlin của đoàn công tác thành phố Quảng Ninh diễn ra đầu tháng 9, do ông Vũ Quyết Tiến làm trưởng đoàn, cùng Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Văn Công, nhằm trao đổi về quy hoạch, vận hành và đào tạo nhân lực cho tuyến Hà Nội Quảng Ninh. Ga Berlin là ví dụ điển hình của thiết kế ga hiện đại: một kiến trúc ga trung tâm nhiều tầng, kết nối đồng thời đường sắt đô thị, khu vực, tốc độ cao và quốc tế, đồng thời tích hợp thương mại, ẩm thực, dịch vụ. Ở đây, triết lý thiết kế rất rõ: rút ngắn thời gian trên tàu chỉ là nửa đầu hành trình; nửa còn lại là rời ga nhanh, chuyển tuyến thuận tiện và tiếp cận dễ dàng đô thị, điểm đến. Nếu không nắm được tư duy này, mọi đầu tư cho ga đường sắt cao tốc sẽ bị giảm hiệu quả.
Hạ Long Xanh: nếu ra khỏi ga chậm, tàu nhanh cũng mất ý nghĩa
Hạ Long Xanh đang được san ủi mặt bằng, chuẩn bị thi công nhà ga – điểm cuối của tuyến Hà Nội Quảng Ninh. Nhưng lợi thế tốc độ sẽ giảm mạnh nếu hành khách từ Hà Nội đến ga nhanh mà phải mất nhiều thời gian tìm xe, chờ đón hoặc di chuyển qua nhiều chặng để tới trung tâm Hạ Long, Tuần Châu, Yên Tử, Vân Đồn, khách sạn, bến tàu và các điểm du lịch. Đây không phải câu chuyện bên lề, mà là cốt lõi của thiết kế ga hiện đại. Mạng lưới bus nối ga, các điểm trung chuyển, bãi đỗ xe, khu vực đón trả taxi, lối đi bộ, biển chỉ dẫn, thông tin hành trình và phương án mua vé liên thông là những chi tiết nhỏ nhưng quyết định trải nghiệm lớn. Nếu những thứ này không được chuẩn bị từ bây giờ, ga đường sắt cao tốc sẽ trở thành “điểm đến lửng lơ” chứ không phải cửa ngõ du lịch.
Kết nối đô thị, quản lý không gian và bài toán người dân
Một ga trung tâm không thể tồn tại tách rời khu đô thị xung quanh. Không gian quanh ga Hạ Long Xanh cần được quy hoạch có kiểm soát: đường nội bộ, bãi đỗ, cây xanh, thoát nước, cùng quy chế quản lý trật tự, để tránh kịch bản ùn tắc và phát triển tự phát như nhiều bến xe trước đây. Điều này càng quan trọng khi trên toàn tuyến đường sắt khác ở phía Bắc, dự án Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng có sơ bộ nhu cầu sử dụng khoảng 2.075ha đất và khoảng 25.544 người dân phải tái định cư. Cách tổ chức kiến trúc ga trung tâm và không gian xung quanh vì thế là vấn đề sinh kế: hoặc tạo ra cực tăng trưởng dịch vụ, việc làm mới; hoặc đẩy người dân ra rìa nếu thiếu kế hoạch. Thiết kế ga hiện đại không chỉ phục vụ du khách, mà phải là hạ tầng chung cho cư dân địa phương.
Tiến độ, nhân lực và tương lai mạng lưới đường sắt phía Bắc
Tuyến Hà Nội Quảng Ninh đang chạy đua tiến độ, với mục tiêu hoàn thành và đưa vào khai thác trong năm 2028. Riêng tại Quảng Ninh, diện tích cần giải phóng mặt bằng khoảng 194,41ha, liên quan 1.649 hộ và 18 tổ chức; đến 21/8, địa phương đã giải phóng 73,71ha, đạt 37,9%, đặt mục tiêu xong trước ngày 30/9/2026. Ở một tuyến khác, Bộ Xây dựng yêu cầu các địa phương đẩy nhanh giải phóng mặt bằng, phấn đấu khởi công toàn tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng vào đầu năm 2027, sau khi Quốc hội đã phê duyệt và điều chỉnh chủ trương đầu tư. Những con số này cho thấy Việt Nam đang hình thành một mạng lưới ga đường sắt cao tốc mới. Câu hỏi còn lại là liệu chúng ta có kịp chuẩn bị nhân lực vận hành, tín hiệu, điều độ, an toàn, cũng như văn hóa phục vụ hành khách như những gì đoàn Quảng Ninh đang học hỏi từ Berlin.
