Đào tạo phải đi trước đường ray
Đào tạo nhân lực đường sắt là quá trình trang bị kiến thức và kỹ năng chuyên môn để quy hoạch, xây dựng, quản lý, vận hành và bảo trì các tuyến đường sắt an toàn, hiệu quả. Với những dự án quy mô lớn đang được chuẩn bị, Việt Nam không thể đợi đến khi công trình hoàn thành mới bắt đầu xây dựng đội ngũ.
Chương trình hỗ trợ kỹ thuật do Bộ Xây dựng, Cục Đường sắt Việt Nam, Cơ quan Phát triển Pháp và SNCF International phối hợp tổ chức vừa được tổng kết, đưa 110 cán bộ tiếp cận kinh nghiệm quốc tế về đường sắt hiện đại. Đây là bước đi hữu ích, nhưng quy mô đó mới là khởi đầu: năng lực cá nhân cần được chuyển thành quy trình, đội ngũ và khả năng làm chủ công nghệ trong nước.
Thách thức không nằm riêng ở việc xây đường ray hay nhà ga. Một hệ thống đường sắt tốc độ cao chỉ có thể phục vụ hành khách đáng tin cậy khi có đủ người hiểu cách tổ chức khai thác, giữ an toàn và xử lý sự cố. Đào tạo sớm vì thế không phải phần việc phụ trợ, mà là một điều kiện để dự án hạ tầng có thể vận hành đúng nghĩa.
Học kinh nghiệm quốc tế, nhưng phải làm chủ trong nước
Chương trình hợp tác Pháp tập trung vào những khâu tạo nên toàn bộ vòng đời dự án: quy hoạch, xây dựng, quản lý, vận hành và bảo trì. Học viên tham gia sáu học phần tại Hà Nội, các khóa thực tế ở Rabat, Maroc, cùng chuyến khảo sát và học tập tại Paris. Như vậy, nội dung không dừng ở lý thuyết mà còn giúp cán bộ tiếp xúc với cách tổ chức và thực hành ở nước ngoài.
Giá trị của việc học hỏi quốc tế sẽ được quyết định bởi khả năng áp dụng sau khóa học. Kinh nghiệm nước ngoài cần được điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện Việt Nam, còn tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn phải trở thành năng lực của đội ngũ trong nước. Hợp tác chỉ tạo nền tảng; mục tiêu dài hạn phải là tự quản lý, vận hành và từng bước làm chủ công nghệ.
Điều này càng quan trọng khi kế hoạch quốc gia đặt mục tiêu có ít nhất 35.000 nhân lực ngành đường sắt vào năm 2030 và 70.000 người vào năm 2035. Những con số ấy cho thấy không thể chỉ đào tạo một nhóm chuyên gia cấp cao: cần cả hệ thống nhân lực từ quản lý dự án đến kỹ thuật viên và người trực tiếp khai thác.
Tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng cần chuẩn bị cụ thể
Nhu cầu trên một dự án cụ thể cho thấy áp lực đào tạo rõ hơn. Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam dự kiến bắt đầu đào tạo từ đầu năm 2027 để đáp ứng 3.840 nhân sự vận hành và bảo trì tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng vào năm 2035. Khoảng thời gian chuẩn bị là cần thiết bởi nhân lực vận hành đường sắt đòi hỏi chuyên môn cao, thời gian học dài và liên quan trực tiếp đến an toàn khai thác.
Các vị trí ưu tiên gồm lái tàu, điều độ chạy tàu, bảo dưỡng và sửa chữa; đồng thời dự án cần cán bộ quản lý cấp trung để tổ chức, điều hành hệ thống. Chương trình dự kiến kết hợp đào tạo lý thuyết tại Trường Cao đẳng Đường sắt với chuyên gia Trung Quốc và thực hành tại cơ sở của Học viện Kỹ thuật Liễu Châu. Nội dung cần bám sát công nghệ, phương tiện và hệ thống điều khiển, tín hiệu của tuyến.
Đào tạo thực hành và luyện xử lý tình huống không thể bị xem nhẹ: năng lực lái tàu hay điều độ không chỉ thể hiện qua bài kiểm tra, mà qua quyết định chính xác khi hệ thống gặp bất thường. Nếu chương trình gắn chặt với yêu cầu khai thác thực tế, người dân sẽ được hưởng lợi từ dịch vụ an toàn và ổn định hơn.
Kết quả phải là năng lực vận hành, không chỉ chứng chỉ
Việt Nam đang chuẩn bị đồng thời cho nhiều dự án, trong đó có tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam dài 1.541 km, kết nối Hà Nội với Thành phố Hồ Chí Minh. Dự án được dự kiến khởi công vào tháng 12-2026. Mốc thời gian ấy càng nhấn mạnh rằng đào tạo, chuyển giao kiến thức và xây dựng năng lực quản lý cần tiến hành song song với chuẩn bị hạ tầng.
Chương trình hợp tác quốc tế giúp mở rộng tầm nhìn cho cán bộ; kế hoạch đào tạo tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng đưa yêu cầu nhân lực về những nghề cụ thể. Hai hướng này cần nối với nhau bằng chuẩn năng lực thống nhất, đào tạo thực hành sát công nghệ dự án và cơ chế cập nhật kỹ năng trong suốt quá trình khai thác.
Thước đo cuối cùng không nên là số khóa học hay số chứng chỉ được cấp, mà là đội ngũ có thể vận hành đường sắt an toàn, bảo trì đúng quy trình và xử lý sự cố. Việt Nam đã bắt đầu tiếp cận kinh nghiệm quốc tế; bước quyết định tiếp theo là biến kiến thức đó thành năng lực trong nước trước khi các tuyến đường sắt đi vào hoạt động.
