Cốt lõi vấn đề: cáo buộc né thuế Mỹ và lập trường của Việt Nam
Vấn đề “cáo buộc né thuế Mỹ” đối với Việt Nam là tranh luận xung quanh nghi ngờ hàng hóa Trung Quốc được đưa qua lãnh thổ Việt Nam, thay đổi mức độ gia công hoặc ghi nhãn xuất xứ để hưởng thuế suất thấp hơn khi vào thị trường Mỹ, từ đó đặt câu hỏi liệu Việt Nam có bị lợi dụng làm điểm trung chuyển hàng nhằm tránh các mức thuế trừng phạt trong bối cảnh chiến tranh thương mại Mỹ – Trung hay không. Trong danh sách 40 nước bị Mỹ cho là có nguy cơ bị lợi dụng để giúp Trung Quốc né thuế, Việt Nam bị nêu tên cùng các nền kinh tế lớn như EU, Mexico, Canada, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật hải quan, mà trực tiếp chạm tới uy tín và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu của Việt Nam.
Điểm đáng chú ý là Hà Nội phản ứng rất sớm và nhất quán. Phát biểu tại họp báo thường kỳ, người phát ngôn Bộ Ngoại giao khẳng định Việt Nam “kiên quyết chống gian lận trung chuyển hàng hóa” và nhấn mạnh chủ trương thúc đẩy thương mại lành mạnh, tự do, công bằng, cùng có lợi, phù hợp các thỏa thuận song phương, đa phương và quy định của WTO. Nói cách khác, Việt Nam không chấp nhận bị đóng khung như một “trạm trung chuyển” cho hàng Trung Quốc, đồng thời muốn đặt cuộc tranh luận này trên nền tảng quy tắc và cam kết quốc tế, thay vì cảm tính chính trị.
Từ danh sách 40 nước đến nghi vấn “Việt Nam trung chuyển hàng”
Động thái đưa hơn 40 đối tác thương mại vào danh sách có nguy cơ giúp Trung Quốc né thuế được chính quyền Tổng thống Donald Trump công bố ngày 13/8, nối dài mối quan ngại kéo dài từ khi chiến tranh thương mại Mỹ – Trung bùng nổ năm 2018. Nhà Trắng cáo buộc các đối tác này là bên “trung chuyển bất hợp pháp” cho hàng Trung Quốc, với các chiêu thức như lắp ráp ở mức độ hạn chế, đổi nhãn, đóng gói lại, thay đổi hóa đơn và khai báo sai xuất xứ để che giấu nguồn gốc, nhằm né mức thuế cao của Mỹ. Trong bối cảnh đó, cái tên Việt Nam lập tức bị đặt vào vùng soi chiếu, gắn với cụm từ “Việt Nam trung chuyển hàng” trong nhiều bình luận tại Mỹ.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai tầng vấn đề. Thứ nhất là nỗi lo mang tính hệ thống của Washington: khi hàng tỷ USD thương mại bị đánh thuế, hàng hóa sẽ tìm đường vòng thông qua nước thứ ba. Thứ hai là bằng chứng cụ thể. Báo cáo dài hơn 25 trang của phía Mỹ cho biết các doanh nghiệp Trung Quốc đã xây dựng hệ thống chuyển hướng hàng qua những khu vực có thuế thấp hơn kể từ 2018. Song báo cáo này nhắm tới xu thế chung, chứ chưa cung cấp bằng chứng chi tiết về một mạng lưới chuyển tải bất hợp pháp mà Việt Nam là mắt xích trung tâm.
Dữ liệu thương mại: tăng xuất sang Mỹ không đồng nghĩa gian lận
Phần quan trọng nhất để đánh giá tính xác đáng của cáo buộc là dữ liệu thương mại. Nghiên cứu độc lập của tiến sĩ Anthony W. D. Anastasi cho thấy Việt Nam xuất khẩu ngày càng nhiều sang Mỹ, đồng thời nhập thêm linh kiện, nguyên liệu và bán thành phẩm từ Trung Quốc. Theo số liệu có trọng số, tỉ trọng xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng từ khoảng 15,8% năm 2015 lên 26,1% năm 2023. Cùng thời gian, tỉ trọng hàng trung gian nhập từ Trung Quốc tăng từ 30,1% lên 34,1%. Đây là bức tranh khá rõ: Việt Nam đang gắn kết sâu hơn với cả Mỹ ở đầu ra và Trung Quốc ở đầu vào.
Nhiều người vội kết luận đây là bằng chứng Việt Nam bị biến thành “xưởng lắp ráp đổi nhãn” cho hàng Trung Quốc. Nhưng chính nghiên cứu này nhấn mạnh: đây chưa phải bằng chứng về chuyển tải bất hợp pháp, và số liệu tổng hợp không đủ để phân biệt giữa sản xuất với giá trị gia tăng đáng kể tại Việt Nam và các trường hợp chỉ đóng gói, dán nhãn tối thiểu nhằm thay đổi xuất xứ. Nói cách khác, dữ liệu hiện có chứng minh Việt Nam là mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng phục vụ thị trường Mỹ, chứ chưa chứng minh cáo buộc né thuế Mỹ ở quy mô hệ thống.
Một điểm đáng chú ý khác: khi tỉ trọng xuất khẩu sang Mỹ tăng, tỉ trọng đầu vào trung gian từ Trung Quốc cũng tăng theo, với mối liên hệ thể hiện khá rõ ở các ngành như sản phẩm kim loại, máy móc điện, nội thất, máy móc. Điều này phù hợp chiến lược “China+1”, trong đó nhiều doanh nghiệp bố trí dây chuyền ở Việt Nam để đa dạng hóa rủi ro nhưng vẫn dùng linh kiện Trung Quốc. Việc một sản phẩm có đủ tiêu chí xuất xứ hay không là câu chuyện của quy tắc cụ thể, không thể suy đoán từ vài con số tổng hợp rồi gắn nhãn gian lận thương mại cho cả nền kinh tế.
Cam kết chống gian lận thương mại: lời nói đi kèm hành động?
Trước làn sóng nghi vấn, điều Việt Nam cần nhất là chứng minh mình không dung túng gian lận thương mại. Bộ Ngoại giao khẳng định Việt Nam đã và đang xây dựng thể chế, nâng cao năng lực thực thi các khuôn khổ pháp lý và quy định chống gian lận nguồn gốc xuất xứ, kiên quyết ngăn chặn gian lận xuất xứ và trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp. Đồng thời, trong quá trình hội nhập, Việt Nam đưa ra các cam kết quốc tế mạnh mẽ chống mọi hành vi gian lận thương mại và hợp tác chặt chẽ để bảo đảm thực thi nghiêm các cam kết này. Đây là lời khẳng định chính trị quan trọng, nhưng để thuyết phục, cần đi kèm minh bạch thông tin và phối hợp điều tra với các đối tác.
Ở chiều ngược lại, Washington đang phối hợp với Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ xây dựng hệ thống ứng dụng trí tuệ nhân tạo để xác định các lô hàng có chứa hàng trung chuyển, dựa trên dữ liệu về lô hàng, lịch sử tuyến vận chuyển và các công cụ phân tích khác. Đây là dấu hiệu cho thấy Mỹ muốn chuyển từ nghi ngờ chính trị sang giám sát dựa trên dữ liệu. Chính trong bối cảnh đó, Việt Nam tuyên bố sẽ tiếp tục trao đổi với Mỹ trên tinh thần xây dựng, phù hợp khuôn khổ Đối tác Chiến lược toàn diện, nhằm duy trì quan hệ kinh tế – thương mại ổn định, cùng có lợi, đồng thời góp phần xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh tại Việt Nam. Hợp tác chủ động với các cuộc kiểm tra, thay vì né tránh, là con đường thực tế nhất để chứng minh thiện chí và năng lực thực thi.
Kết luận: Bảo vệ uy tín chuỗi cung ứng bằng minh bạch và chuẩn mực
Ở thời điểm này, điều có thể nói một cách trung thực là: chưa có bằng chứng dữ liệu đủ mạnh để kết luận Việt Nam đang trở thành điểm trung chuyển bất hợp pháp quy mô lớn cho hàng Trung Quốc để né thuế Mỹ. Sự gia tăng song song của xuất khẩu sang Mỹ và nhập khẩu đầu vào từ Trung Quốc phản ánh vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng, chứ không tự động đồng nghĩa với gian lận. Tuy vậy, khoảng trống bằng chứng không phải là “giấy trắng” để Việt Nam chủ quan. Nó là cảnh báo rằng bất kỳ lỗ hổng nào trong quản lý xuất xứ đều có thể bị khai thác, khiến cả nền kinh tế phải chịu hậu quả.
Hà Nội đã lựa chọn đúng khi phản bác thẳng thắn cáo buộc né thuế Mỹ nhưng đồng thời nhấn mạnh cam kết chống gian lận thương mại, tuân thủ WTO và sẵn sàng hợp tác kiểm tra. Câu hỏi còn lại không nằm ở tuyên bố, mà ở tốc độ siết chặt thực thi: từ kiểm soát giấy chứng nhận xuất xứ, kiểm toán chuỗi cung ứng đến xử lý nghiêm những trường hợp lợi dụng Việt Nam trung chuyển hàng để gian lận. Nếu làm được, Việt Nam không chỉ bảo vệ được uy tín của mình trước các danh sách 40 nước đầy tính nghi ngờ, mà còn củng cố vị thế là đối tác tin cậy trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu – nơi niềm tin và chuẩn mực quan trọng không kém chi phí và lợi thế lao động.
