Dạy học tại nhà ở Việt Nam: Tự do học tập trong vùng xám pháp lý
Dạy học tại nhà Việt Nam là hình thức cha mẹ hoặc người giám hộ tự lên kế hoạch và trực tiếp giảng dạy cho con tại nhà thay vì cho con đến trường công lập hoặc trường tư, nhưng hình thức này hiện chưa được công nhận trong hệ thống giáo dục quốc dân và vì thế trẻ không được cấp văn bằng các cấp phổ thông như học sinh đi học trường chính quy. Chính điểm mấu chốt này tạo ra vùng xám homeschooling pháp lý: phụ huynh nghĩ mình chỉ đang đổi cách học, còn nhà quản lý coi đó là hành vi đi lệch quy định giáo dục bắt buộc. Khi Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM chuyển nhiều hồ sơ dạy học tại nhà tới công an điều tra, tranh cãi không còn là chuyện lựa chọn cá nhân mà thành vấn đề chính sách.
Vì sao phụ huynh rời bỏ trường lớp để chọn dạy học tại nhà?
Các câu chuyện phụ huynh ở đô thị lớn cho thấy dạy học tại nhà không phải phong trào bốc đồng mà là phản ứng có tính toán trước bất cập trường lớp. Một phụ huynh ở Phú Mỹ Hưng bắt đầu homeschooling từ thời dịch COVID-19, muốn con có lộ trình sang Mỹ, tự mua tài liệu online, tham khảo kinh nghiệm cộng đồng và thuê giáo viên đánh giá định kỳ. Chị nói thẳng: “Tôi không muốn bị ràng buộc bởi một hệ thống cố định. Tôi muốn con độc lập học tập và phát triển sáng tạo”. Người khác ở khu Sala lại chọn cho con học tại nhà vì ám ảnh điểm số, thi cử, thành tích và lo ngại bạo lực học đường. Những lựa chọn này còn được hỗ trợ bởi các nhóm homeschooling trực tuyến với hàng triệu thành viên, lớp online do giáo viên nước ngoài dạy, tài liệu và tài khoản học phong phú. Rõ ràng, phụ huynh đang dùng dạy học tại nhà như một trường tư nhân thay thế, nhưng nằm ngoài khuôn khổ kiểm soát của nhà nước.
Cảnh báo từ cơ quan quản lý: vùng cấm pháp lý và nguy cơ trung tâm “chui”
Ở phía ngược lại, hệ thống quy định giáo dục nhìn dạy học tại nhà với con mắt cảnh giác. TP.HCM ghi nhận nhiều trường hợp trẻ học từ lớp 1 đến hết tiểu học tại nhà rồi mới xin quay vào hệ thống để vào lớp 6. Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đã chuyển các hồ sơ phụ huynh đăng ký cho con học “homeschooling” tại những cơ sở xưng là dạy văn hóa sang công an điều tra. Đáng chú ý, nhiều trung tâm đăng ký dưới danh nghĩa rèn kỹ năng sống nhưng thực chất lại giảng dạy chương trình giáo dục phổ thông, thu học phí tới hàng chục triệu đồng mỗi năm và tự cấp chứng chỉ, văn bằng cho học sinh. Trong bối cảnh giáo dục phổ thông tiểu học là bắt buộc, việc để trẻ hoàn toàn ngoài hệ thống trường chính quy khiến các em thiếu hồ sơ, học bạ, văn bản pháp lý cần thiết khi muốn quay lại trường. Đó không chỉ là vi phạm quy định mà còn là rủi ro trực tiếp lên con đường học vấn của chính đứa trẻ.
Chất lượng học tập và khoảng trống phát triển xã hội: góc nhìn chuyên gia
Chuyên gia thần kinh – tâm lý cho rằng vấn đề không nằm ở chỗ trẻ học ở đâu mà ở những trải nghiệm mà các em có được trong giai đoạn tiểu học. Từ 6 đến 11 tuổi là thời kỳ mạng lưới “não xã hội” phát triển mạnh; trẻ cần tương tác với bạn bè trong những tình huống không được sắp đặt trước. Quan hệ với giáo viên riêng luôn có tính bất cân xứng, người lớn thường nhường nhịn và điều chỉnh theo trẻ, trong khi tương tác ngang hàng buộc trẻ va chạm, giải quyết xung đột, điều tiết cảm xúc, chấp nhận thua cuộc – những điều nuôi dưỡng vỏ não trước trán và năng lực tự điều chỉnh. Một chuyên gia nhấn mạnh: có những học sinh dạy học tại nhà vào được trường đại học tốt, nhưng họ thường đến từ gia đình nhiều nguồn lực, có chương trình bài bản và có hồ sơ được kiểm chứng bên ngoài. Đặt vào thực tế dạy học tại nhà Việt Nam hiện chưa có khung pháp lý rõ ràng, đa số gia đình khó bảo đảm cùng lúc cả chất lượng học thuật lẫn phát triển xã hội cho trẻ.
Cần một lộ trình pháp lý mềm dẻo: không cực đoan cấm đoán, không thả nổi
Từ góc nhìn chính sách, tranh cãi dạy học tại nhà Việt Nam cho thấy sự căng kéo giữa quyền lựa chọn của cha mẹ và yêu cầu quản lý của nhà nước. Homeschooling một phần bắt nguồn từ việc trường công không đáp ứng được nhu cầu cá nhân: áp lực điểm số, thành tích, bạo lực học đường, thiếu thời gian vui chơi và trải nghiệm. Nhưng giữa mong muốn và quan điểm của phụ huynh với nhu cầu giám sát, ổn định xã hội, nhà nước buộc phải ưu tiên trật tự chung. Một chuyên gia gợi ý giải pháp trung dung: nhà nước không cấm tuyệt đối mà quản lý theo kết quả học tập; trẻ có thể học tại nhà theo cách gia đình lựa chọn nhưng phải qua các mốc đánh giá năng lực, nếu không đạt thì phải quay về hệ thống chính khóa. Song song, chính quyền cơ sở được yêu cầu rà soát 100% trẻ trong độ tuổi đi học và kiểm tra các trung tâm kỹ năng, doanh nghiệp tổ chức chương trình dạy học tại nhà. Nếu biết tận dụng căng thẳng hiện nay như một tín hiệu cải cách, Việt Nam có thể thiết kế lại quy định giáo dục theo hướng linh hoạt hơn mà vẫn bảo vệ quyền học tập và phát triển toàn diện của trẻ.
