Từ cấp vốn sang yêu cầu chứng minh kết quả
Gắn phân bổ ngân sách với hiệu quả đầu tư công là cách yêu cầu mỗi khoản chi được xem xét dựa trên mục tiêu, kết quả thực tế và trách nhiệm giải trình, thay vì chỉ căn cứ vào khả năng giải ngân hay việc hoàn tất thủ tục. Chiều 5/11, tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), trong đó có đề xuất đưa nguyên tắc này vào quy trình lập và điều chỉnh ngân sách. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: ngân sách không nên tiếp tục được phân bổ theo quán tính khi chưa biết công trình có phục vụ người dân hay đạt mục tiêu đã cam kết hay không. Dự luật được xây dựng nhằm hoàn thiện thể chế tài chính – ngân sách, nâng hiệu quả quản lý nguồn lực công và tháo gỡ vướng mắc trong đầu tư công. Với người dân, phép thử cuối cùng không phải là công trình đã nghiệm thu, mà là dịch vụ có tốt hơn, hạ tầng có được sử dụng và đời sống có được cải thiện.
Đánh giá phải bắt đầu trước khi quyết định đầu tư
Trọng tâm đề xuất của đại biểu Trịnh Xuân An là chuyển từ kiểm tra sau khi chi tiền sang xác định trước điều gì cần đạt được. Dự toán chương trình, nhiệm vụ cần nêu sản phẩm đầu ra, chất lượng, thời hạn hoàn thành và kinh phí tương ứng; với dự án đầu tư công, phải xác định mục tiêu, chỉ tiêu kết quả, tính chi phí suốt vòng đời, bao gồm vận hành, bảo trì, đồng thời dự kiến lợi ích và so sánh phương án. Nói cách khác, đánh giá không thể chỉ hỏi vốn đã giải ngân chưa. Một công trình quốc phòng, trường học hay bệnh viện không nhất thiết tạo doanh thu hoặc thu hồi vốn, nhưng vẫn phải giải trình vì sao cần đầu tư, sẽ đem lại lợi ích gì và ai chịu trách nhiệm. Những tiêu chí để lựa chọn dự án nên được xác định trước quyết định đầu tư; trước khi khởi công, chúng có thể được cập nhật và cụ thể hóa theo hướng dẫn dự kiến của Bộ Tài chính.
Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng khi cử tri mong đợi hạ tầng giao thông, năng lượng, chống ngập, môi trường, y tế và giáo dục đáp ứng nhu cầu thực tế. Nếu tiêu chí được đặt ra từ đầu, cơ quan quản lý và người dân có cơ sở rõ ràng hơn để đối chiếu lời hứa với kết quả, thay vì chỉ dựa vào hồ sơ nghiệm thu.
Kết quả đánh giá phải tác động đến ngân sách kỳ sau
Điểm tạo nên thay đổi thực chất không chỉ là có thêm một khung đánh giá, mà là buộc kết quả đánh giá đi vào quyết định phân bổ ngân sách. Hai nguồn cùng làm rõ trọng tâm tại Điều 84: đánh giá cần xét mức độ đạt mục tiêu, chi phí, tiến độ, chất lượng đầu ra, hiệu quả sử dụng nguồn lực, tác động và khả năng duy trì kết quả. Nguồn thứ hai nêu cụ thể hơn rằng đánh giá giữa kỳ phải chỉ ra khả năng hoàn thành và nội dung cần điều chỉnh; đánh giá kết thúc phải đối chiếu sản phẩm, tổng chi phí và kết quả với mục tiêu đã duyệt, còn đánh giá tác động cần kiểm chứng lợi ích sau thời gian khai thác. Kết luận phải nêu tồn tại, nguyên nhân, trách nhiệm và kiến nghị xử lý; kết quả cần được xem xét khi bố trí, điều chỉnh vốn và lập dự toán kỳ sau. Nếu thiếu mối nối này, đánh giá dễ thành thủ tục giấy tờ, không ảnh hưởng đến việc dự án nào được tiếp tục cấp vốn.
Quản lý nguồn lực và trách nhiệm khi dự án chệch mục tiêu
Đề xuất gắn hiệu quả với cấp vốn cũng đòi hỏi dự luật làm rõ cách xử lý khi điều kiện thực hiện thay đổi hoặc dự án có nguy cơ không đạt mục tiêu. Đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị báo cáo kế hoạch tài chính tách nghĩa vụ thanh toán đã phát sinh, vốn còn cần cho dự án chuyển tiếp và kinh phí vận hành công trình sắp đưa vào sử dụng, để xác định đúng phần nguồn lực dành cho nhiệm vụ mới. Ông cũng đề nghị khi hiệu quả giảm đáng kể, cơ quan có thẩm quyền phải giải trình phương án xử lý, cân nhắc chi phí còn phải bỏ ra so với lợi ích có thể đạt được và tôn trọng nghĩa vụ hợp pháp đã phát sinh. Quy định như vậy giúp tránh cả hai cực: tiếp tục rót vốn vì đã lỡ khởi công, hoặc dừng dự án mà không tính đến trách nhiệm và chi phí còn lại.
Quy mô vốn chuyển nguồn cho thấy vì sao kỷ luật và trách nhiệm giải trình cần được quy định chặt: số chi chuyển nguồn từ năm 2024 sang năm 2025 là 1.439.178 tỷ đồng, bằng 67% số thực chi ngân sách nhà nước năm 2024. Con số này khiến việc làm rõ thời hạn, mốc tiến độ, căn cứ chuyển nguồn và trách nhiệm khi chậm thực hiện trở thành yêu cầu quản trị, không phải chi tiết kỹ thuật. Để luật phát huy hiệu quả ở cấp xã từ năm ngân sách 2027, cần sớm có hướng dẫn đồng bộ và nâng năng lực cán bộ cơ sở. Kết luận, dự luật chỉ thực sự đổi cách chi ngân sách nếu đánh giá độc lập với chuyện giải ngân và có hệ quả cụ thể đối với quyết định cấp vốn tiếp theo.
