Hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công là gì, và vì sao phải làm ngay?
Hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công là việc xây dựng một đạo luật chung điều chỉnh toàn bộ quy trình từ lập kế hoạch tài chính, phân bổ ngân sách đến quyết định và thực hiện các chương trình, dự án đầu tư công trong cùng một khung pháp lý đồng bộ, thay vì tồn tại hai luật riêng rẽ như hiện nay. Sáng 19/8, tại đợt 2 Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Chính phủ đã trình Quốc hội định hướng xây dựng Dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), do Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn thừa ủy quyền Thủ tướng trình bày. Đây không chỉ là động tác kỹ thuật mà là bước cải cách ngân sách nhằm siết chặt quản lý tài chính công và xử lý những vướng mắc kéo dài trong đầu tư công, vốn đang làm chậm tiến độ nhiều dự án hạ tầng lớn.
Động cơ chính trị – kinh tế: Vì sao hệ thống luật hiện hành không còn đủ?
Đề xuất hợp nhất pháp luật không xuất hiện trong khoảng trống; nó bám sát Kết luận số 18 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, theo đó Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Tài chính phối hợp các bộ, cơ quan, địa phương rà soát các vướng mắc trong đầu tư công và ngân sách nhà nước để xây dựng Dự án Luật Ngân sách nhà nước hợp nhất. Hiện nay, kế hoạch tài chính 5 năm, dự toán ngân sách và kế hoạch đầu tư công được lập, phê duyệt theo những quy trình khác nhau, dẫn tới chồng chéo, thủ tục trùng lặp, chậm giải ngân và khó kiểm soát rủi ro tài khóa trung hạn. Theo Bộ trưởng Tài chính, việc hợp nhất hai luật nhằm tạo “một cơ chế quản lý tài chính công đồng bộ, thống nhất, gắn kết chặt chẽ hoạt động đầu tư công trong tổng thể kế hoạch tài chính 5 năm, cắt giảm tối đa thủ tục trùng lặp, giảm chi phí tuân thủ”. Nói cách khác, đây là một đợt cải cách ngân sách có chủ đích, thay đổi cách Nhà nước nhìn và dùng từng đồng ngân sách cho đầu tư hạ tầng.
Những thay đổi cốt lõi: Một kế hoạch, một quy trình, một bộ tiêu chí
Dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) gồm 10 chương, 102 điều, với trục chính là hợp nhất kế hoạch và quy trình quản lý tài chính công. Thứ nhất, kế hoạch đầu tư công trung hạn được nhập chung vào Kế hoạch tài chính 5 năm; kế hoạch đầu tư công hằng năm được đưa vào cùng dự toán ngân sách nhà nước hằng năm, đồng thời hợp nhất các nguyên tắc, tiêu chí, định mức chi cho cả chi thường xuyên và chi đầu tư. Thứ hai, luật kế thừa nhưng chỉnh sửa, đồng bộ hóa quyền hạn và trách nhiệm của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, các bộ, HĐND, UBND các cấp trong quản lý đầu tư công. Thứ ba, các nội dung chi tiết hiện thuộc Luật Đầu tư công như tiêu chí phân loại dự án nhóm A, B, C, trình tự quyết định chủ trương và quyết định đầu tư sẽ giao Chính phủ quy định để bảo đảm điều hành linh hoạt. Đây là bước chuyển lớn: luật chỉ nắm phần “khung”, còn phần “cơ bắp” vận hành được đẩy mạnh xuống Chính phủ.
Quản lý tài chính công và dự án hạ tầng: Cơ hội siết kỷ luật, rủi ro dồn về khâu thực thi
Nếu được thông qua, Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) sẽ tái định hình quản lý tài chính công: cho phép phân bổ và sử dụng ngay số tăng thu trong quá trình điều hành, sử dụng dự phòng, dự trữ tài chính, tăng thu và dự toán chi còn lại để ứng phó tình trạng khẩn cấp vì lợi ích quốc gia, đồng thời thu hẹp phạm vi chuyển nguồn và thời hạn chi các khoản được chuyển nguồn, cắt giảm thủ tục và số lượng báo cáo. Về đầu tư hạ tầng, dự luật nhấn mạnh trách nhiệm các bộ, cơ quan trung ương trong việc ban hành hướng dẫn, tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội của từng chương trình, dự án. Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội ủng hộ việc Quốc hội giữ quyền quyết định chương trình mục tiêu quốc gia, dự án quan trọng quốc gia, còn dự án nhóm A, B, C giao Chính phủ quy định chi tiết để tăng tính chủ động. Đây là cách tiếp cận hợp lý nếu, và chỉ nếu, cơ chế kiểm soát, giám sát được thiết kế đủ chặt để không đánh đổi kỷ luật ngân sách lấy sự “linh hoạt” trên giấy.
Tiếp theo là gì: Khung luật thống nhất hay một lớp chồng chéo mới?
Hiện Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đã “tán thành với sự cần thiết” ban hành Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), đồng thời yêu cầu tiếp tục hoàn thiện quy định về tích hợp kế hoạch tài chính và kế hoạch đầu tư công 5 năm, cũng như quy trình lập, phân bổ, giao và quản lý dự toán gắn với danh mục dự án đầu tư công trung hạn và hằng năm sau khi hợp nhất. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị làm rõ điều kiện, phạm vi phân cấp cho UBND tỉnh trong chuyển nguồn chi đầu tư công, cùng cơ chế báo cáo, giám sát của HĐND để bảo đảm công khai, minh bạch và không làm suy yếu kiểm soát sử dụng ngân sách. Trên cơ sở định hướng của Quốc hội, Chính phủ sẽ được giao quy định chi tiết để tổ chức thực hiện thống nhất. Kết luận hợp lý ở đây là: hợp nhất pháp luật chỉ là “điểm khởi đầu”; thành công hay thất bại của cải cách ngân sách này sẽ được quyết định ở các nghị định, thông tư và cách thực thi cụ thể ở từng bộ, từng địa phương.
