Hợp nhất luật ngân sách: Không chỉ ghép văn bản, mà tái thiết cơ chế quản lý tài chính
Hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công là chủ trương xây dựng một khuôn khổ pháp lý thống nhất cho tài chính công, tích hợp kế hoạch tài chính 5 năm với kế hoạch đầu tư công trung hạn, giảm chồng chéo thủ tục và tăng tính linh hoạt trong phân bổ, điều hành và quyết toán các nguồn lực ngân sách gắn với đầu tư công, qua đó rút ngắn thời gian thực hiện dự án trọng điểm và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn công. Điểm đáng chú ý là tiến trình này không diễn ra trên giấy tờ mà được khởi động bằng các phiên thảo luận sôi động tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất của Quốc hội khóa XVI ngày 19/8, nơi Quốc hội bàn định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) cùng các chính sách lớn khác. Cùng thời điểm, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày Tờ trình về luật hợp nhất, nhấn mạnh mục tiêu khắc phục bất cập do hai lĩnh vực ngân sách và đầu tư công được điều chỉnh tách rời, đồng thời tạo liên kết chặt giữa kế hoạch tài chính và kế hoạch đầu tư công. Đây là bước đi thể hiện tư duy nhìn toàn bộ chu trình đầu tư công Việt Nam như một thể thống nhất, thay vì hai đường ray rời rạc.
Giảm thủ tục, tháo điểm nghẽn: Khi quy trình ngân sách và đầu tư công đi chung một đường
Nếu hệ thống pháp luật tài chính công là đường cao tốc, thì hiện nay chúng ta có hai làn song song với trạm thu phí khác nhau cho ngân sách và đầu tư công. Kết quả là hồ sơ dự án phải "qua cửa" hai lần, báo cáo chồng chéo, chi phí tuân thủ tăng, tiến độ chậm. Tư duy hợp nhất đang nhằm dẹp bớt những trạm kiểm soát không cần thiết, nhưng vẫn giữ hàng rào kỷ luật tài khóa. Theo Tờ trình, kế hoạch đầu tư công trung hạn sẽ được tích hợp vào kế hoạch tài chính 5 năm, còn kế hoạch đầu tư công hằng năm gắn trực tiếp với dự toán ngân sách hằng năm. Đây là thay đổi mang tính cấu trúc: từ khâu lập dự toán, phân bổ, thực hiện đến quyết toán ngân sách và đầu tư công sẽ hình thành một quy trình thống nhất, thay vì hai quy trình cắt khúc. Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng phải là "tháo gỡ điểm nghẽn, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực nhà nước" chứ không chỉ thay đổi cách sắp xếp điều luật. Đi cùng đó, Chính phủ đề xuất đơn giản hóa quy trình, giảm báo cáo, mở rộng khả năng sử dụng nguồn tăng thu và điều chỉnh cơ chế dự phòng, quỹ dự trữ tài chính để xử lý tình huống cấp bách. Nếu những định hướng này đi vào chi tiết luật, các dự án trọng điểm sẽ bớt cảnh "đứng hình" vì vướng thủ tục.
Phân cấp phân quyền: Điều kiện để luật hợp nhất thực sự tăng tốc dự án trọng điểm
Không có phân cấp phân quyền đủ mạnh, mọi nỗ lực hợp nhất luật ngân sách sẽ chỉ là một cuộc tái bố trí câu chữ. Điểm tiến bộ trong định hướng hiện nay là coi phân cấp là trục xuyên suốt của cơ chế quản lý tài chính. Dự án luật được xây dựng trên tinh thần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền giữa cơ quan dân cử và cơ quan thực thi, từ trung ương tới địa phương, đồng thời xác định rõ nguồn lực của từng cấp chính quyền. Tại Tổ thảo luận số 12, đại biểu Nguyễn Trúc Sơn ủng hộ mạnh mẽ chủ trương hợp nhất và đề xuất nguyên tắc: luật phân cấp thẩm quyền từ Quốc hội cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng thế nào thì Hội đồng nhân dân phải phân cấp tương ứng cho Thường trực HĐND, UBND và Chủ tịch UBND. Theo báo cáo thẩm tra, có định hướng giao UBND cấp tỉnh quyền quyết định chuyển nguồn chi đầu tư công đối với dự án sử dụng vốn ngân sách trung ương. Nếu Quốc hội chấp nhận thiết kế này, các địa phương sẽ chủ động hơn trong điều chỉnh nguồn lực bên trong "khung" mục tiêu đã được Quốc hội và HĐND định ra, thay vì phải chờ trung ương gỡ từng dự án. Đó chính là phân cấp phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, chứ không phải "thả nổi".
Linh hoạt tạm ứng và phân chia nguồn thu từ đất: Hai phép thử của cách tiếp cận mới
Muốn tăng tốc các dự án trọng điểm, luật không thể duy trì cách quản lý "cầm tay chỉ việc" với mọi khoản chi, nhất là tạm ứng đầu tư công. Hiện dự thảo vẫn kế thừa mức khống chế tạm ứng không vượt quá 30% tổng dự toán chi của chương trình, nhiệm vụ, dự án. Các địa phương, qua tiếng nói của đại biểu Nguyễn Trúc Sơn, đang đòi hỏi nhiều hơn: cho phép nâng trần lên 50% đối với công trình trọng điểm, cấp bách về biến đổi khí hậu hay an ninh năng lượng, và để cấp được phân cấp tự quyết trong phạm vi đó. Đây là đề xuất hợp lý nếu đi kèm cơ chế kiểm soát hậu kiểm chặt chẽ, bởi chậm giải ngân trong giai đoạn chuẩn bị thường là nút thắt của tiến độ các dự án lớn. Ở chiều nguồn thu, luật hợp nhất đối mặt bài toán khó hơn: phân chia nguồn thu từ đất giữa Trung ương và địa phương. Dự thảo hiện nay quy định tỷ lệ điều tiết nguồn thu từ chuyển mục đích sử dụng đất, thuê đất ở mức 20-80 đối với tỉnh, thành cân đối, và 15-85 với tỉnh chưa tự cân đối. Các kiến nghị từ địa phương đề xuất cơ chế ưu đãi hơn cho vùng khó, tương tự "90-10 hoặc 95-5", đồng thời tăng tỷ lệ điều tiết về Trung ương lên khoảng 30% với những thành phố lớn nhận nhiều đầu tư công. Cân bằng được bài toán này sẽ cho thấy luật mới có dám "nói thẳng" về phân bổ nguồn lực hay không.
Từ nghị quyết hợp nhất đến thực thi: Luật mới sẽ quyết định tốc độ phát triển dài hạn
Một điểm tích cực trong thảo luận là các đại biểu không chỉ nói về nguyên tắc, mà đi vào cấu trúc quyết định phát triển: hợp nhất nghị quyết kinh tế – xã hội, đầu tư công và dự toán ngân sách hằng năm. Ở cấp quốc gia, định hướng là Quốc hội sẽ ban hành một nghị quyết chung cho kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công trung hạn. Ở cấp địa phương, đề xuất xây dựng một nghị quyết tích hợp kế hoạch kinh tế – xã hội, đầu tư công và dự toán chi thường xuyên, cho phép điều chỉnh giữa kỳ theo thực tiễn và nguồn lực. Theo Tờ trình, dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) dự kiến được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026, và áp dụng cho kỳ quyết toán từ năm 2026, dự toán từ năm 2028 trở đi. Đây là khoảng thời gian ngắn để hoàn thiện một đạo luật có tham vọng tái thiết toàn bộ cơ chế quản lý tài chính công. Muốn luật hợp nhất không trở thành "bản đồ đẹp treo tường", Quốc hội cần tiếp tục lắng nghe đề xuất từ địa phương, xử lý dứt điểm các điểm giao thoa giữa ngân sách và đầu tư công, và thiết kế cơ chế chuyển tiếp hợp lý để không làm gián đoạn dự án đang triển khai. Khi đó, hợp nhất luật ngân sách sẽ thực sự trở thành đòn bẩy quản trị, thay vì chỉ là động tác kỹ thuật.
