Nữ sinh toán học: từ lớp chuyên đến những cột mốc hiếm có
Nữ sinh toán học Việt Nam là những học sinh nữ theo học các lớp chuyên Toán, phát triển năng lực tư duy logic và sau đó dùng nền tảng này để bước vào các lĩnh vực STEM, từ Olympic Toán, nghiên cứu học thuật đến ngành Y khoa hệ quân sự, tạo nên những cột mốc hiếm có và góp phần phá vỡ định kiến rằng toán học là sân chơi của nam giới. Suốt nhiều năm, hình ảnh nữ sinh say mê với các bài toán khó vẫn bị xem là ngoại lệ. Nhưng các câu chuyện như của giáo sư Lê Hồng Vân hay thủ khoa Nguyễn Thị Hồng cho thấy bức tranh đã khác: phụ nữ không chỉ “giỏi đều” mà có thể dẫn đầu ở những đỉnh cao trí tuệ vốn bị mặc định là của nam giới. Đó là tín hiệu cho thấy tiềm năng nữ giới trong STEM đang bị đánh giá thấp hơn thực tế.
Từ nữ sinh Olympic Toán đến nữ tiến sĩ khoa học trẻ nhất
Hành trình của GS Lê Hồng Vân là ví dụ tiêu biểu cho việc một nữ sinh toán học có thể bền bỉ đi tới đỉnh cao học thuật. Năm 1977, ở tuổi 16, bà được chọn vào đội tuyển Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế và là nữ sinh duy nhất trong đội tuyển năm đó. Dù đoàn không tham dự vì lý do kinh phí, việc được chọn đã khẳng định năng lực toán học đặc biệt. Con đường du học tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva, làm nghiên cứu sinh với các giáo sư hàng đầu và bảo vệ tiến sĩ toán học năm 1987 không phải kết thúc mà là khởi đầu. Ở tuổi 28, bà bảo vệ thành công công trình về lý thuyết mặt cực tiểu, trở thành nữ tiến sĩ khoa học trẻ nhất Việt Nam được ghi nhận cho tới nay. Đây không chỉ là một kỷ lục cá nhân, mà còn là lời đáp mạnh mẽ với quan niệm phụ nữ khó gắn bó lâu dài với nghiên cứu thuần túy.
Giáo sư trẻ và hơn bốn thập kỷ gắn bó với toán học và AI
Điều đáng nói ở GS Lê Hồng Vân không chỉ là danh hiệu “giáo sư trẻ” mà là sự kiên định với toán học trong hơn bốn thập kỷ nghiên cứu. Từ một nữ sinh 16 tuổi trong đội tuyển Olympic Toán, một nữ tiến sĩ khoa học ở tuổi 28 đến nhà nghiên cứu làm việc tại các trung tâm toán học hàng đầu châu Âu, sự nghiệp của bà gần như không có quãng nghỉ khỏi nghiên cứu. Bà làm việc tại Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Czech, mở rộng từ hình học vi phân, mặt cực tiểu sang tô pô, lý thuyết biểu diễn, hình học thông tin và các vấn đề liên quan đến học máy. Khi trí tuệ nhân tạo và học máy phát triển mạnh, bà tiếp tục chuyển hướng một phần nghiên cứu sang nền tảng toán học đứng phía sau các công nghệ này. Việc một nữ nhà toán học Việt Nam trong vai trò giáo sư trẻ tham gia viết sách chuyên sâu hơn 600 trang về AI cho thấy phụ nữ có thể đứng ở tuyến đầu của những lĩnh vực phức tạp nhất.
Nữ sinh chuyên Toán trở thành thủ khoa ngành Y khoa hệ quân sự
Nếu hành trình của GS Lê Hồng Vân là câu chuyện dài hơi về một giáo sư trẻ trong nghiên cứu, thì Nguyễn Thị Hồng lại cho thấy năng lực chuyển hóa của một nữ sinh toán học ngay ở ngưỡng cửa đại học. Mùa tuyển sinh 2026, Học viện Quân y ghi nhận 12 thí sinh đạt 30/30 điểm, trong đó có nữ sinh Nguyễn Thị Hồng – lớp 12 chuyên Toán, Trường THPT Chuyên Bắc Giang. Suốt 12 năm học, Toán là môn cô yêu thích, tham gia các kỳ thi học sinh giỏi, vào được lớp chuyên Toán và tiếp tục rèn luyện trong môi trường cạnh tranh. Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, Hồng đạt 27,75 điểm với Toán 10, Hóa 9,5, Vật lý 8,25. Không hài lòng với kết quả, cô chọn biến áp lực thành động lực, tập trung cho kỳ thi đánh giá năng lực QDA của Bộ Quốc phòng và đạt 123 điểm. Cuối cùng, nữ sinh chuyên Toán này trở thành thủ khoa đầu vào ngành Y khoa hệ quân sự của Học viện Quân y.
Từ lớp học đến STEM: thông điệp từ hai hành trình
Điểm chung giữa giáo sư trẻ Lê Hồng Vân và thủ khoa Nguyễn Thị Hồng là cách họ dùng toán học làm nền tảng cho những lựa chọn lớn. Một người chọn con đường nghiên cứu thuần túy, từ đội tuyển Olympic Toán đến tiến sĩ khoa học, gắn bó với các viện toán học châu Âu và mở rộng sang toán học của trí tuệ nhân tạo. Người kia xuất phát từ lớp chuyên Toán, dùng tư duy logic để chinh phục Hóa, Vật lý, vượt qua nhiều kỳ thi và trở thành thủ khoa ngành Y khoa hệ quân sự. Hai hành trình tạo nên một thông điệp rõ ràng: nữ sinh Việt Nam không hề yếu thế trong STEM mà hoàn toàn có khả năng xuất sắc, kể cả ở những ngã rẽ hiếm nữ giới như toán học thuần túy hay quân y. Vấn đề không nằm ở năng lực, mà ở việc hệ thống giáo dục, gia đình và xã hội có dám tin và tạo điều kiện để những cô gái yêu Toán đi hết con đường mình chọn hay không.
