Thông điệp chung: Con gái không đứng ngoài cuộc chơi STEM
Những câu chuyện về nữ sinh chuyên Toán trở thành thủ khoa STEM, từ giảng đường quân y đến phòng thí nghiệm trí tuệ nhân tạo, cho thấy con gái không chỉ theo kịp mà còn dẫn đầu trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, công nghệ và toán học khi có cơ hội học tập nghiêm túc, môi trường hỗ trợ và niềm tin vào chính mình.
Điểm chung quan trọng nhất của các gương mặt này không phải là “thiên tài bẩm sinh”, mà là thái độ dám chọn con đường khó và bền bỉ đi đến cùng. Khi một nữ sinh chuyên Toán ở Bắc Giang đạt 30/30 và trở thành thủ khoa đầu vào ngành Y khoa hệ quân sự của Học viện Quân y, khi một nữ sinh Vật lý chọn ngành Điện Bách khoa với 29,5 điểm A00, và khi một nữ giáo sư trẻ từng là nữ sinh duy nhất trong đội Olympic Toán học quốc tế, họ đang trả lời thẳng thắn câu hỏi: con gái có hợp với STEM hay không.
Nữ sinh chuyên Toán chọn quân y: Khi tư duy logic gặp kỷ luật thép
Nguyễn Thị Hồng, nữ sinh chuyên Toán của Trường THPT Chuyên Bắc Giang, là một hình mẫu rõ ràng cho thấy toán học không chỉ dẫn tới ngành Khoa học máy tính mà còn có thể “ghép đôi” đầy tự nhiên với Y khoa quân sự. Mùa tuyển sinh 2026, trong số 12 thí sinh đạt 30/30, Hồng trở thành thủ khoa đầu vào ngành Y khoa hệ quân sự của Học viện Quân y. Đây là minh chứng sống động rằng một nữ sinh chuyên Toán có thể tạo lợi thế khác biệt trong một môi trường vốn được nhìn nhận là khắc nghiệt và đầy thử thách.
Điều thú vị là điểm mạnh Toán của Hồng không tách rời khỏi lựa chọn nghề nghiệp, mà thấm vào cách em tiếp cận con đường quân y: kỷ luật như chứng minh một bài toán, từng bước rõ ràng, không bỏ qua chi tiết. Trước khi đỗ, em đã trải qua thất vọng khi không được tuyển thẳng chuyên Toán, rồi lại hụt hẫng sau kỳ thi tốt nghiệp THPT dù đạt 27,75 điểm với 10 điểm Toán. Thay vì dừng lại, Hồng coi đó là “bài kiểm tra sức bền” và tập trung cho kỳ thi đánh giá năng lực QDA của Bộ Quốc phòng, nơi em đạt 123 điểm.
Chọn Học viện Quân y, Hồng không ngây thơ về những khó khăn chờ phía trước. Huấn luyện tân binh với cường độ vận động cao, áp lực khối lượng kiến thức Y khoa đặt dưới khung quản lý nghiêm khắc của quân đội, cùng thử thách tự lập khi phải xa nhà – tất cả là “hệ phương trình” mà không phải ai cũng giải được. Nhưng chính những biến số đó lại là điều hấp dẫn Hồng: chương trình Y khoa kết hợp môi trường quân đội với tính kỷ luật, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm. Đây là lựa chọn chỉ những người hiểu rõ mình muốn trở thành ai mới dám ký tên.
Thủ khoa ngành Điện Bách khoa: Phá vỡ khuôn mẫu ngành “con trai”
Trong khi nhiều người vẫn nghĩ ngành Điện là “lãnh địa” của nam giới, Võ Ngọc Thanh Ngân lại biến nó thành sân chơi để khẳng định rằng trí tuệ không phân giới tính. Ở phương thức xét điểm thi tốt nghiệp THPT, Ngân là một trong ba thí sinh đạt 29,5 điểm tổ hợp A00 và trở thành thủ khoa đầu vào Trường ĐH Bách khoa TPHCM. Chọn ngành Điện - Điện tử vì yêu thích tư duy logic và lập trình, Ngân thể hiện rõ ràng: một thủ khoa STEM không cần phải đi theo đường mòn.
Ngân từng đoạt giải Nhì môn Vật lý cấp thành phố và sớm tự viết các đoạn code nhỏ để nộp sản phẩm môn học. Từ những đoạn code chạy thành công, em nhận ra sự kết hợp giữa Vật lý, Toán và lập trình mới là “ngôi nhà” phù hợp nhất. Điều đáng chú ý là Ngân biết rất rõ ngành mình chọn có nhiều nam sinh hơn nữ, nhưng điều đó không hề làm em chùn bước. Khi một nữ sinh đi ngược lại định kiến, lựa chọn của em không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà là lời nhắn gửi tới cả một thế hệ: “giới tính không phải là biến số quyết định trong phương trình đam mê.”
Ngân chia sẻ rằng mình ưu tiên hiểu bản chất thay vì học thuộc, luôn xem lại bài khi kết quả chưa như mong muốn và coi mỗi lần thử là một lần đo lại năng lực. Trong một môi trường mà gần 22% tân sinh viên là nữ sinh, cho thấy ngày càng nhiều nữ sinh tự tin chọn các lĩnh vực kỹ thuật và công nghệ, những người như Ngân giúp con số ấy không chỉ dừng ở thống kê mà trở thành động lực tinh thần cho các em gái cấp ba. Nói cách khác, ngành Điện Bách khoa cần những nữ sinh như Ngân không để “đủ chỉ tiêu giới”, mà để làm phong phú cách nghĩ và cách giải quyết vấn đề.
Nữ giáo sư trẻ từ Olympic Toán học đến sách AI hơn 600 trang
Nếu Hồng và Ngân là hình ảnh của hiện tại, thì GS Lê Hồng Vân là cầu nối mạnh mẽ giữa thế hệ nữ sinh chuyên Toán ngày xưa và những cô gái STEM hôm nay. Sinh năm 1961, là con gái thứ hai của ông Lê Văn Giạng, bà sớm bộc lộ năng khiếu Toán trong những năm phổ thông. Năm 1977, khi mới 16 tuổi, bà được chọn vào đội tuyển Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế (IMO) và là nữ sinh duy nhất trong đội tuyển năm đó. Thật trớ trêu, vì điều kiện kinh phí, đoàn Việt Nam không thể tham dự kỳ thi – nhưng sự lỡ hẹn đó không đủ để chặn lại một tài năng.
Sau khi học khối chuyên Toán của Đại học Tổng hợp Hà Nội, bà được cử sang học tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva (MGU) – cái nôi của nhiều nhà toán học lớn. Năm 1987, bà hoàn thành bằng tiến sĩ toán học, rồi tiếp tục chinh phục học vị tiến sĩ khoa học. Ở tuổi 28, bà bảo vệ thành công công trình về lý thuyết mặt cực tiểu và trở thành nữ tiến sĩ khoa học trẻ nhất Việt Nam được ghi nhận tới nay. Đây không chỉ là kỷ lục cá nhân; đó là lời khẳng định rằng nữ giáo sư trẻ hoàn toàn có thể đạt tới những đỉnh cao tưởng như chỉ dành cho nam giới trong giới hàn lâm.
Tên tuổi Lê Hồng Vân sớm được quốc tế ghi nhận: bà nhận Giải thưởng của Hội Toán học Moskva năm 1990 và Giải thưởng Majorana của Trung tâm Vật lý lý thuyết quốc tế ICTP năm 1991. Nổi bật trong sự nghiệp của bà là cuốn sách Information Geometry, đồng tác giả với các nhà khoa học quốc tế, được xuất bản năm 2017, hệ thống hóa nền tảng toán học của hình học thông tin – lĩnh vực gắn chặt với thống kê, khoa học dữ liệu và học máy. Ở những tháng cuối đời, bà vẫn viết một cuốn sách hơn 600 trang về nền tảng toán học của trí tuệ nhân tạo, bên cạnh hàng trăm trang bản thảo khác. Đó là ví dụ hiếm hoi về một nhà toán học không coi “đỉnh cao” là điểm dừng, mà là điểm xuất phát cho những miền tri thức mới.
Kết luận: Từ lớp chuyên Toán tới phòng lab AI – đường đi có tên nhưng không có trần
Điểm chung của Nguyễn Thị Hồng, Võ Ngọc Thanh Ngân và GS Lê Hồng Vân là họ không chờ ai cho phép mình giỏi. Hồng dùng lợi thế của một nữ sinh chuyên Toán để bước vào Y khoa quân sự, chấp nhận kỷ luật thép và áp lực thể lực lẫn trí lực. Ngân chọn ngành Điện Bách khoa vì yêu thích logic và lập trình dù biết lớp học sẽ đầy nam sinh. Còn GS Lê Hồng Vân, từ việc bị lỡ cơ hội Olympic Toán học vì thiếu kinh phí đến việc trở thành nữ tiến sĩ khoa học trẻ nhất Việt Nam và tiếp tục viết sách về AI ở cuối đời, đã chứng minh rằng thời gian chỉ là thước đo cho sự bền bỉ, không phải giới hạn.
Nếu bạn là một nữ sinh đang phân vân giữa những con đường “an toàn” và một hành trình STEM đầy thách thức, hãy nhìn vào ba câu chuyện này như ba phương trình đã được giải. Chúng cho thấy: thầy cô, gia đình, môi trường học tập quan trọng – nhưng quyết định cuối cùng vẫn là cách bạn định nghĩa chính mình. STEM không cần thêm một nữ sinh “trang trí” trong thống kê tuyển sinh; STEM cần những cô gái dám viết luận của riêng mình bằng toán học, mạch điện, ống nghe hay thuật toán. Và khi một thế hệ nữ sinh chuyên Toán, thủ khoa STEM, nữ giáo sư trẻ nối tiếp nhau xuất hiện, trần kính trong khoa học không còn là khái niệm trừu tượng, mà là tấm kính đã bắt đầu rạn nứt.
