Tài năng nữ sinh khoa học: không phải ngoại lệ mà là tiềm năng bị bỏ lỡ
Hành trình từ những nữ sinh đạt giải Olympic Toán nữ đến các giáo sư trẻ STEM cho thấy tài năng nữ sinh khoa học không phải những trường hợp cá biệt, mà là kết quả của đam mê, bền bỉ và một môi trường giáo dục biết tôn trọng tư duy logic của các em, từ ghế phổ thông đến giảng đường và phòng thí nghiệm. Nhìn vào Nguyễn Ngọc Trân và GS Lê Hồng Vân, chúng ta thấy một điều rõ ràng: nếu xã hội thôi đặt giới tính vào tiêu chuẩn đánh giá năng lực khoa học, thì những cô gái hoàn toàn có thể đi xa, trở thành thủ khoa, tiến sĩ khoa học và nhà nghiên cứu quốc tế. Vấn đề không nằm ở khả năng, mà ở kỳ vọng và cơ hội mà chúng ta dám dành cho các em.
Nguyễn Ngọc Trân: từ lớp học tỉnh lẻ đến học bổng tinh hoa khoa học
Ngày 14/9, Nguyễn Ngọc Trân – nguyên học sinh Trường THPT Phạm Thành Trung (Đồng Tháp) – bước vào lễ khai giảng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM với tư cách tân sinh viên có điểm tốt nghiệp THPT cao nhất của trường. Thành tích 29,75 điểm tổ hợp A00, gồm 10 điểm toán, 10 điểm hóa và 9,75 điểm vật lý, biến Trân thành Thủ khoa khối A00 của Đồng Tháp và Á khoa toàn quốc. Đồng thời, em là nữ sinh duy nhất trong 12 tân sinh viên nhận học bổng tinh hoa khoa học tương đương 100% học phí trong 4 năm, trị giá khoảng 320 triệu đồng. Câu nói của em đáng được trích lại nguyên văn: "Em nghĩ tư duy logic không phân biệt giới tính". Đó không chỉ là niềm tin cá nhân, mà là lời nhắc thẳng thắn dành cho những ai vẫn xem ngành kỹ thuật, thiết kế vi mạch là lãnh địa của nam giới.
Bí quyết "chơi ra chơi, học ra học" và mặt trái của áp lực điểm số
Điểm số của Trân dễ khiến nhiều người tưởng em là kiểu học sinh “cắm đầu học” không biết mệt. Thực tế, nữ sinh Đồng Tháp thừa nhận từng có lúc thiếu tự tin, hoang mang và nghi ngờ năng lực chính mình. Điểm khác biệt là cách em đối diện với áp lực: không cố ép bản thân phải tiếp tục học bằng mọi giá, mà chọn tạm dừng, nghỉ ngơi, rồi quay lại với tâm thế bình tĩnh hơn. Triết lý “chơi ra chơi, học ra học” của Trân – ồn ào, thích trò chuyện khi ra chơi nhưng tập trung tuyệt đối khi vào lớp – là một lời phản biện mạnh mẽ với văn hóa học nhồi, học kiệt sức. Khi một nữ sinh khoa học đạt học bổng tinh hoa và vẫn giữ được sự thoải mái, chúng ta phải đặt câu hỏi: có phải hệ thống đang làm học sinh mệt mỏi đi quá xa so với điều thực sự cần cho tư duy khoa học?
GS Lê Hồng Vân: từ nữ sinh Olympic Toán đến nữ TSKH trẻ nhất
Gần nửa thế kỷ trước, một nữ sinh khác cũng từng đi con đường đầy thử thách trong khoa học: Lê Hồng Vân. Năm 1977, khi mới 16 tuổi, bà được chọn vào đội tuyển Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế (IMO) và là nữ sinh duy nhất trong đội tuyển năm đó. Do điều kiện kinh phí, đoàn Việt Nam cuối cùng không thể tham dự kỳ thi – một hạn chế cho thấy tài năng nữ sinh đôi khi bị chặn lại bởi những yếu tố ngoài năng lực. Nhưng nữ sinh Olympic Toán nữ ấy không dừng lại. Sau quá trình học tập và nghiên cứu tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva, năm 1987 bà hoàn thành bằng tiến sĩ toán học, rồi ở tuổi 28 bảo vệ thành công công trình về lý thuyết mặt cực tiểu, trở thành nữ tiến sĩ khoa học trẻ nhất Việt Nam được ghi nhận cho tới nay. Đây là hình mẫu giáo sư trẻ STEM mà đến nay vẫn là mốc tuổi chưa ai phá.
Từ lớp học đến AI: vì sao chúng ta cần tin vào nữ sinh khoa học
Sự nghiệp của GS Lê Hồng Vân không dừng ở danh hiệu sớm. Từ năm 2005, bà làm việc tại Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Czech ở Praha với vị trí nhà nghiên cứu cao cấp, mở rộng phạm vi nghiên cứu từ hình học vi phân, mặt cực tiểu đến tô pô, hình học thống kê, hình học thông tin và các vấn đề liên quan đến học máy. Cuốn Information Geometry mà bà đồng tác giả, xuất bản năm 2017, đã hệ thống hóa nhiều nền tảng toán học cho hình học thông tin – mảnh ghép quan trọng của khoa học dữ liệu và AI. Trong nước, các nhà quản lý giáo dục nhấn mạnh sinh viên khoa học không chỉ cần biết sử dụng công nghệ mà phải có nền tảng để hiểu, cải tiến và làm chủ công nghệ. Khi hai thế hệ nữ sinh – từ Trân đến GS Vân – đều đi theo con đường ấy, kết luận rất rõ: nếu chúng ta xem tài năng nữ sinh là trụ cột của STEM, chứ không phải ngoại lệ, thì tương lai khoa học và AI sẽ rộng mở hơn cho cả giới nữ lẫn xã hội.
